Yuhanna bayan qilghan xush xewer

Hezriti Eysa – Xudaning kalamidur

¹Hemmidin burun “Kalam”^* mewjut idi. U Xuda bilen bille idi hem özi Xuda idi. ²U, alem yaritilishtin burunla Xuda bilen bille idi. ³U arqiliq barliq mewjudatlar yaritildi. Hëchqandaq mewjudat uningsiz yaritilghan emes. ⁴“Kalam” hayatliqning menbesi bolup, bu hayatliq insanlargha nur ëlip keldi. ⁵Nur qarangghuluqni yorutidu. Qarangghuluq bolsa nurni hergiz bësip chüsheligen emes.

⁶Waqit-sa’iti kelgende, bir adem Xuda teripidin meydangha keldi. Uning ismi Yehya idi. ⁷U insanlarning özi arqiliq “heqiqiy nur”gha ishinishi üchün, uninggha guwahliq bërishke kelgenidi. ⁸Yehya peyghember özi “heqiqiy nur” emes, u peqet “heqiqiy nur”gha guwahliq bergüchidur. ⁹Dunyagha këlidighan bu “heqiqiy nur” pütkül insanni yorutidighan nurdur.

¹⁰Dunya “Kalam” arqiliq yaritilghan bolsimu, “Kalam” bu dunyagha kelgende, dunya uni tonumidi. ¹¹U öz tupriqigha kelgen bolsimu, biraq uni öz xelqi qobul qilmidi. ¹²Shundaqtimu, u özini qobul qilip, özige ëtiqad qilghanlarning hemmisige Xudaning perzenti bolush hoquqini berdi. ¹³Bu hoquqqa ërishkenler ya qandin, ya jinsiy teleptin, ya insan xahishidin emes, belki Xudaning iradisidin qayta törelgen bolidu.

¹⁴“Kalam” insan boldi hem arimizda yashidi. U mëhir-shepqet we heqiqetke tolghan bolup, biz uning ulughluqini, yeni atimiz Xudaning birdinbir yëgane oghlining ulughluqini körduq.

¹⁵Yehya peyghember uninggha guwahliq bërip, xalayiqqa yuqiri awaz bilen mundaq dëdi:

– Men silerge: “Mendin këyin kelgüchi mendin ulughdur, chünki u men tughulushtin burunla mewjut” dëgenidimghu. U del mushu kishidur!

¹⁶Uning mëhir-shepqiti cheksiz bolghachqa, hemmimiz her da’im bext üstige bextke ëriship kelduq. ¹⁷Chünki, Tewrat qanuni Musa peyghember arqiliq yetküzülgen bolsa, Xudaning mëhir-shepqiti we heqiqiti Eysa Mesih^* arqiliq yetküzüldi. ¹⁸Xudani hëchkim körüp baqqan emes. Biraq, uni atimiz Xudaning hemrahi we yëgane oghli, shundaqla özi Xuda bolghan Eysa Mesih bizge bildürdi.

Yehya peyghemberning sözi

¹⁹Yërusalëmdiki Yehudiy aqsaqalliri Xudaning ewetidighan qutquzghuchisining Yehya peyghember yaki emeslikini bilish üchün, rohaniylar bilen merkiziy ibadetxanida ishleydighan Lawiylarni Yehyaning aldigha ewetti. ²⁰Yehya peyghember ikkilenmestin:

– Men Qutquzghuchi – Mesih emesmen, – dep ëniq jawab berdi.

²¹Ular uningdin:

– Undaqta özüng kim bolisen? Ilyas peyghember bolamsen? – dep soridi.

– Yaq! Men Ilyas peyghember emesmen, – dëdi u.

– Emise, Musa peyghember aldin ëytqan peyghembermusen? – dep soridi ular. Yehya peyghember yene:

– Yaq! – dep ret qildi.

²²Axirda, ular:

– Undaqta, sen zadi kim bolisen? Bizni ewetkenlerge ëytqudek bir jawab bergin. Ëytqina. Sen qandaq ademsen? – dep soridi.

²³Yehya peyghember mundaq jawab berdi:

– Yeshaya peyghember burun ëytqan, Xuda ewetidighan qutquzghuchi këlishtin ilgiri chölde, “Rebbimizning këlishige tüz yol teyyar qilinglar” dep towlaydighan kishi mendurmen!

^24-25Yërusalëmdin ewetilgen bezi Perisiylermu^* Yehya peyghemberning aldigha këlip, uningdin:

– Sen ya Qutquzghuchi – Mesih, ya Ilyas yaki Musa peyghember aldin ëytqan peyghember bolmisang, nëmishqa kishilerni Xudaning yoligha chaqirip, sugha chömüldürisen?^* – dep soridi.

²⁶Yehya peyghember ulargha mundaq dep jawab berdi:

– Men kishilerni sughila chömüldürimen, lëkin aranglarda siler tonumaydighan biri bar. ²⁷U mendin këyin kelgüchi bolup, men hetta uning ayighining yiplirini yëshishkimu layiq emesmen!

²⁸Mana bu ishlar I’ordan deryasining sherqiy qëtidiki Beytaniya dëgen yëzida, yeni Yehya peyghember kishilerni deryada chömüldürüwatqan yerde yüz bergenidi.

Xudaning qozisi

²⁹Etisi, Yehya peyghember hezriti Eysaning özige qarap këliwatqanliqini körüp mundaq dëdi:

– Mana bu, pütkül dunyadiki insanlarning gunahidin azad qilinishi üchün hazirlanghan Xudaning qozisidur! ³⁰Men silerge: “Mendin këyin kelgüchi mendin ulughdur, chünki u men tughulushtin burunla mewjut idi” dëgenidim. Mana bu del men tilgha alghan ashu kishidur! ³¹Men burun uning kimlikini bilmisemmu, bu qutquzghuchi Isra’illargha ayan bolsun dep, silerni sugha chömüldürgili keldim. ³²Yehya peyghember yene guwahliq bërip mundaq dëdi:

– Men Xudaning Rohining kepter halitide asmandin chüshüp, uning üstige qonghanliqini kördüm. ³³Men uning Qutquzghuchi – Mesih ikenlikini bilmigenidim. Biraq, mëni kishilerni sugha chömüldürüshke ewetken Xuda manga: “Sen Xudaning Rohining chüshüp, birining üstige qonidighanliqini körisen. U, kishilerni Xudaning Muqeddes Rohigha chömüldüridighan qutquzghuchidur!” dëgenidi. ³⁴Hazir rasttinla bu weqeni öz közüm bilen körgenlikim üchün, uning sheksiz Xudaning Oghli^* ikenlikige guwahliq bërimen!

Hezriti Eysaning deslepki shagirtliri

³⁵Etisi, Yehya peyghember ikki shagirti bilen yene shu yerde idi. ³⁶U, u yerdin ötüp këtiwatqan hezriti Eysani körüp:

– Qaranglar! Xudaning qurban qilinidighan qozisi! – dëdi.

³⁷Bu sözni anglighan ikki shagirt hezriti Eysaning keynidin mëngishti. ³⁸Hezriti Eysa keynige burulup, egiship këliwatqanlardin:

– Nëmige hajitinglar chüshüp qaldi? – dep soridi.

ular:

– Rabboni (bu Ibraniyche söz bolup, “ustaz” dëgen menide), qeyerde turisiz? – dëdi.

³⁹– Këlip körünglar, – dëdi hezriti Eysa. Shuning bilen, ular bërip uning qeyerde turidighanliqini kördi. Bu, chüshtin këyin sa’et tötler bolghan waqit bolup, ular u künni hezriti Eysa bilen bille ötküzdi.

⁴⁰Yehya peyghemberning sözini anglap, hezriti Eysaning keynidin mangghan ikki kishining biri Simun Pëtrusning inisi Ender idi. ⁴¹Ender derhal öz akisi Simunni tëpip, uninggha:

– Biz “Mesih”ni taptuq! – dëdi. (“Mesih” Ibraniyche söz bolup, “Xuda teyinligen qutquzghuchi” dëgen menide.)

⁴²Ender akisini hezriti Eysaning aldigha ëlip bardi. Hezriti Eysa uninggha qarap:

– Yuhannaning oghli Simun, buningdin këyin sëning isming “Kifas” bolsun, – dëdi. (“Kifas” Grëk tilidiki “Pëtrus” dëgen söz bilen menidash bolup, “qoram tash” dëgen menini bildüridu.)

Filip we Natanyelning chaqirtilishi

⁴³Etisi, hezriti Eysa Jeliliye ölkisige bërishni qarar qildi. U Filipni tëpip, uninggha:

– Manga egiship mang! – dëdi.

⁴⁴Filip Beytsaydaliq bolup, Ender bilen Pëtrusning yurtdishi idi.

⁴⁵Filip Natanyelni tëpip, uninggha:

– Musa peyghember Tewratta aldin ëytqan, bashqa peyghemberlermu tilgha alghan Qutquzghuchi – Mesihni taptuq. U, Yüsüpning oghli Nasirelik Eysa iken! – dëdi.

⁴⁶Biraq, Natanyel:

– Nasirelikmu?! Ashu kichik bir sheherdin mundaq yaxshi ish chiqarmu? – dëdi.

– Këlip körüp baq! – dëdi Filip.

⁴⁷Hezriti Eysa Natanyelning özining aldigha këliwatqanliqini körüp, u toghruluq:

– Mana bu, ichide qilche hiyle-mikrisi yoq heqiqiy bir Isra’il! – dëdi.

⁴⁸– Mëning qandaq adem ikenlikimni qeyerdin bildingiz? – dep soridi Natanyel heyran bolup.

Hezriti Eysa:

– Filip sëni chaqirishtin awwal, sëning enjür derixining tüwide olturghanliqingni körgenidim, – dep jawab berdi.

⁴⁹Natanyel hezriti Eysaning bashqilar körelmeydighan ishlarni köreleydighanliqidin heyran bolup:

– Ustaz, siz sheksizki Xudaning Oghli, Isra’illarning padishahi ikensiz! – dep ëtirap qildi.

⁵⁰Hezriti Eysa uninggha mundaq dëdi:

– Sëni enjür derixining tüwide körgenlikimni ëytqanliqim üchün ishiniwatamsen? Buningdinmu chong ishlarni körisen tëxi!

⁵¹Andin, shagirtlirigha yene:

– Bilip qoyunglarki, siler asmanning ëchilip, Xudaning perishtilirining Insan’oghlining^* yënigha chüshüp-chiqip yüridighanliqini körisiler! – dëdi.

Kana yëzisidiki toy ziyapiti

¹Ikki kündin këyin, Jeliliye ölkisining Kana yëzisida bir toy boldi. Hezriti Eysaning anisi Meryem u yerde idi. ²Hezriti Eysa we uning shagirtlirimu toygha teklip qilinghanidi.

³Toyda sharab tügep qalghanda, Meryem hezriti Eysagha:

– Ularning sharabliri tügep qaptu, – dëdi.

⁴– Ana, mëni arilashturmisingiz. Mëning waqtim tëxi kelmidi, – dëdi hezriti Eysa.

⁵Anisi chakarlargha:

– U silerge nëme qil dëse, shuni qilinglar, – dëdi.

⁶U öyde Yehudiylarning tazilinish diniy qa’idisini ada qilish üchün ishlitilidighan, herbirige sekkiz-toqquz chëlektin su sighidighan alte tash küp qoyulghanidi.

⁷Hezriti Eysa chakarlargha:

– Küplerge su toldurunglar, – dëdi.

Ular küplerni aghzighiche toldurushti. ⁸Andin, hezriti Eysa ulargha yene:

– Emdi buningdin bir chine ëlip, ziyapet bashqurghuchigha bëringlar, – dëdi.

Ular beja keltürüshti.

⁹Ziyapet bashqurghuchi sudin özgergen sharabni tëtip körüp, uning qeyerdin keltürülgenlikini bilmidi, emma buni su toshughanlar bilishetti. Shuning bilen, ziyapet bashqurghuchi küy’oghulni chaqirip, ¹⁰uninggha:

– Bu sharab bek yaxshi iken! Bashqa sahibxanilar yaxshi sharabni toyning bëshida quyidu. Mëhmanlar xëli qanghuche ichkendin këyin, nachirini quyidu. Ejeb, sen eng yaxshi sharabni mushu chaghqiche saqlapsen! – dëdi.

¹¹Bu, hezriti Eysaning deslepki möjizisi^* bolup, Jeliliyining Kana yëzisida körsitilgenidi. Buning bilen, hezriti Eysa özining ulughluqini ayan qildi. Uning shagirtliri uni Xudaning ewetkenlikige ishendi. ¹²Bu ishtin këyin, hezriti Eysa anisi, iniliri we shagirtliri bilen Kepernahum shehirige bërip, u yerde birnechche kün turdi.

Oqetchilerning chong ibadetxanidin qoghlinishi

¹³Yehudiylarning Ötüp Këtish hëytigha^* az qalghanda, hezriti Eysa Yërusalëmgha bardi. ¹⁴U, merkiziy ibadetxana^* hoylilirida qurbanliq üchün ishlitilidighan kala, qoy we kepter satquchilarni hem u yerde olturup pul tëgishidighan kishilerni körüp qaldi ¹⁵we tanidin qamcha yasap, ularning hemmisini qoy-kaliliri bilen qoshup ibadetxanidin heydep chiqardi. Pul tëgishidighanlarning shirelirini örüp, pullirini chëchiwetti ¹⁶we kepter satquchilargha:

– Nersiliringni bu pak yerdin kötürüsh, Xuda’atamning öyini bazargha aylandurushma! – dëdi.

¹⁷Buni körgen shagirtliri Zeburda yëzilghan bu sözni ësige ëlishti:

“I Xuda! Sëning öyüng üchün körsetken qizghin muhebbitim xuddi köyüwatqan otning özidur.”

¹⁸Yehudiy aqsaqalliri hezriti Eysagha:

– Bundaq qilishqa nëme hoququng bar? Sëni Xuda ewetken bolsa, buni ispatlash üchün bizge bir karamet körsitip baqmamsen, qëni?! – dep so’al qoydi.

¹⁹Hezriti Eysa mundaq jawab berdi:

– Silerge körsitidighan karamitim shuki, bu ibadetxanini weyran qilsanglar, üch kün ichide uni yëngiwashtin yasap chiqimen.

²⁰Yehudiylar hezriti Eysaning jawabini chüshenmey:

– Bu ibadetxanining yasilishi üchün hazirghiche qiriq alte yil ketken tursa, sen uni qandaqsige üch kündila yasap chiqalaysen? – dep uni mesxire qilishti. ²¹Halbuki, hezriti Eysa ëytqan “ibadetxana” uning öz tëni idi. ²²Shunga, hezriti Eysa ölüp üchinchi küni tirilgendin këyin, shagirtliri uning bu sözini ësige aldi we muqeddes yazmilarda qutquzghuchining tirilishi heqqide yëzilghan sözler hemde hezriti Eysa ëytqan sözlerning tëgige yëtip, ëtiqadi tëximu kücheydi.

²³Ötüp Këtish hëyti jeryanida hezriti Eysaning Yërusalëmda körsetken karamet we möjizilirini körgen nurghun kishiler uninggha ëtiqad qilishti. ²⁴Lëkin, hezriti Eysa pütkül insanlarning qelbini bilgechke, ulargha ishenmeytti. ²⁵Insan tebi’iti heqqide hëchkimning uninggha bir nerse dep bërishiningmu hajiti yoq idi. Chünki, u özi kishilerning könglide nëme bar ikenlikini biletti.

Qaytidin törilish

^1-2Yehudiylarning Nikodim isimlik bir këngeshme kattiwëshi bar idi. Perisiylerdin bolghan bu adem bir këchisi hezriti Eysaning aldigha këlip:

– Teqsir, sizning Xuda ewetken bir ustaz ikenlikingizni bilimiz. Chünki, Xuda bilen bille bolmighan adem siz körsetken bu karamet we möjizilerni qet’iy körsitelmeydu, – dëdi.

³Hezriti Eysa:

– Bilip qoyungki, hëchkim qaytidin törelmigüche, Xudaning padishahliqini körelmeydu! – dëdi.

⁴Nikodim:

– Yashinip qalghan adem qandaqmu qaytidin törelsun? Anisining qorsiqigha kirip qayta törilishi mumkinmu?! – dep soridi.

⁵Hezriti Eysa mundaq jawab berdi:

– Bilip qoyungki, hem sudin, hem Xudaning Rohidin törelmigüche, hëchkim Xudaning padishahliqigha kirelmeydu! ⁶Ata-anisidin törelgenler jismaniy hayatliqqila ige bolidu. Biraq, Xudaning Rohidin törelgenler rohiy hayatliqqimu ige bolidu. ⁷Sizge: “Qaytidin törilishinglar kërek” dësem, heyran bolmang. ⁸Shamal xalighan yëride chiqidu, siz uning awazini anglaysiz, lëkin qeyerdin këlip, qeyerge këtidighanliqini bilelmeysiz. Shuninggha oxshash, Xudaning Rohining kishilerge qandaq qilip hayatliq ata qilidighanliqinimu bilelmeysiz.

⁹Nikodim hezriti Eysadin:

– Bu ish qandaqmu mumkin bolar? – dep soridi.

¹⁰Hezriti Eysa uninggha mundaq dëdi:

– Siz Isra’illarning muhim ustazi turuqluq, bunimu chüshenmemsiz? ¹¹Bilip qoyungki, biz bilidighinimizni we körginimizni ëytsaqmu, siler yenila bizning guwahliqimizni qobul qilmaywatisiler. ¹²Silerge bu dunya toghrisidiki ishlarni ëytsam ishenmigen yerde, ersh toghrisidiki ishlarni ëytsam qandaqmu ishinisiler? ¹³Hëchkim ershtiki ishlarning qandaq ikenlikini bilmeydu. Chünki, hëchkim ershtin chüshken emes. Lëkin, Insan’oghli bularni bilidu. Chünki, u ershtin chüshken. ¹⁴Tuchtin yasalghan yilan Musa peyghember teripidin chölde ölüwatqanlarning qutuldurulushi üchün limda ëgiz kötürülginidek, Insan’oghli bolghan menmu shundaq ëgiz kötürülüshüm kërek. ¹⁵Shundaq bolghanda, manga ëtiqad qilghanlarning hemmisi menggülük hayatqa ërisheleydu.

¹⁶Chünki Xuda dunyadiki insanlarni shu qeder söyiduki, özining birdinbir yëgane Oghligha ëtiqad qilghan herbir kishi halak bolmay, menggülük hayatqa ërishishi üchün, uni qurban bolushqa ewetip berdi. ¹⁷Xuda Oghlini dunyadiki insanlarni soraqqa tartishqa emes, belki ularni qutquzushqa ewetti. ¹⁸Uninggha ëtiqad qilghanlar soraqqa tartilmaydu. Ëtiqad qilmighanlar bolsa alliburun soraqqa tartilghan bolidu. Chünki, ular Xudaning yekke-yëgane Oghligha ëtiqad qilmighanidi. ¹⁹Ular da’im yamanliq qilghachqa, “heqiqiy nur” dunyagha kelgen bolsimu, ular bu nurni emes, zulmetni yaxshi kördi. Shunga, ular jazagha tartilidu. ²⁰Kimdekim yamanliq qilsa, nurgha öch bolidu we qilghan-etkenlirim ashkara bolup qalmisun dep, nurdin qachidu. ²¹Lëkin, kimdekim heqiqet boyiche ish qilsa, ishlirimni Xudagha tayinip qilghanliqim melum bolsun dep, nurgha yëqin këlidu.

Yehya peyghemberning guwahliqi

²²Bu ishtin këyin, hezriti Eysa shagirtliri bilen Yehudiye ölkisige bardi. Hezriti Eysa ular bilen bille u yerde bir mezgil turup, kishilerni chömüldürdi. ²³Shu chaghda, Salim yëzisining yënidiki Aynon dëgen yerde Yehya peyghembermu kishilerni chömüldürüwatatti. Chünki, u yerning süyi mol idi. kishiler uning aldigha këliship chömüldürüshni qobul qilishatti. ²⁴Bu, Yehya peyghember tëxi zindangha chüshmigen waqit idi. ²⁵Yehya peyghemberning shagirtliri bir Yehudiy bilen tazilinish diniy qa’idisi toghrisida taliship qaldi. ²⁶Shagirtlar Yehya peyghemberning yënigha këlip:

– Ustaz, ötkende I’ordan deryasining u qëtida siz bilen birge bolghan, özingiz “bu adem mendin ulugh” dep guwahliq bergen kishi hazir bashqilarni chömüldürüwatidu. Emdi hemmisi bizdin qëchip, uning yënigha këtiwatidu, – dëdi.

²⁷Yehya peyghember mundaq jawab berdi:

– Xuda bermise, insan hëchnëmige ërishelmeydu. ²⁸Men silerge: “Men Qutquzghuchi – Mesih emes, peqet uning aldida kelgen yol hazirlighuchi” dëgen. Buninggha siler özünglarmu guwahliq bëreleysiler. ²⁹Qiz choqum özi bilen toy qilidighan yigitke mensup bolidu. Qoldash bolsa yigitning teyyarliqini qilip, uning këlishini kütidu hem uning awazini anglap xursen bolidu. Shuninggha oxshash, menmu hezriti Eysaning këlishidin xushallinip, qin-qinimgha patmay qaldim. ³⁰Emdi uning shöhriti ösüshi, mëning bolsa töwenlishi kërek.

³¹U ershtin kelgüchi bolup, hemmidin üstündur. Men bolsam bu dunyadin kelgüchi, shunga qilidighan sözlirimmu bu dunyadiki ishlar bilenla cheklinidu. Ershtin kelgüchi hemmidin üstün bolup, ³²u özining ershte körgen we anglighanlirigha guwahliq bëridu. Biraq, uning guwahliqigha ishinidighanlar nahayiti az bolidu. ³³Halbuki, uning guwahliqigha ishinidighanlar Xudaning heq ikenlikigimu guwahliq bëridu. ³⁴Xuda ewetken qutquzghuchi Xudaning sözini sözleydu, chünki Xuda öz rohini uninggha ayimastin bërip kelmekte. ³⁵Ershtiki atimiz Oghlini söyidu we hemme ishlarni uning qoligha tapshurghan. ³⁶Xudaning Oghligha ëtiqad qilghan kishi menggülük hayatqa ërishken bolidu. Lëkin, uni ret qilghan kishi menggülük hayattin mehrum qalidu-de, Xudaning ghezipi mana shundaqlardin menggü nëri bolmaydu.

Hezriti Eysa bilen Samariyilik ayal

¹Hezriti Eysa Yehya peyghemberdinmu köp shagirt qobul qilip, ularni chömüldürüwëtiptu dëgen xewer Perisiylerge yetti. ²(Emeliyette hezriti Eysa özi emes, shagirtliri chömüldüretti.) ³Ularning xewer tapqinini uqqan hezriti Eysa Yehudiye ölkisidin chiqip yene Jeliliyige ketti. ⁴Yol üstide Samariye ölkisidin ötüshke toghra keldi. ⁵Buning bilen, hezriti Eysa Samariyining Sihar dëgen yëzisigha keldi. Sihar burunqi zamanda Yaqup öz oghli Yüsüpke miras qilghan yerge yëqin bolup, ⁶“Yaqup quduqi” dëgen quduqmu shu yerde idi. Hezriti Eysa seperde charchighanliqi üchün quduqning yënigha këlip olturdi. Bu chüsh waqti bolup, ^7-8hezriti Eysaning shagirtliri yëmeklik sëtiwëlish üchün, sheherge kirip ketkenidi.

Shu chaghda, Samariyilik bir ayal sugha keldi. Hezriti Eysa uninggha:

– Manga bir’az ussuluq bergeysiz, – dëdi.

⁹Yehudiylarning Samariyiliklerni kapir dep, hetta ularning chine-qachilirinimu ishletmeydighanliqini bilidighan ayal:

– Özingiz Yehudiy turup, mendek Samariyilik ayaldin qandaqlarche su telep qilip qaldingiz? – dep soridi.

¹⁰Hezriti Eysa mundaq jawab berdi:

– Eger siz Xudaning sowghitining nëmiliki we sizdin ussuluq sorighan kishining kim ikenlikini bilsingizidi, undaqta siz uningdin shuni tileyttingiz-de, umu sizge hayatliq süyini bëretti.

¹¹Ayal:

– Teqsir, quduq chongqur, uning üstige su tartidighan eswablar yoq tursa, hayatliq süyini nedin tapalaysiz? ¹²Bu quduqni ejdadimiz Yaqup kolighan. Uningdin özi, oghulliri we mal-waranlirimu su ichken. Ejeba, siz bu sudinmu yaxshi su bërimen dep, özingizni ejdadimiz Yaquptin ulugh dëmekchimu?! – dep soridi.

¹³Hezriti Eysa mundaq dep jawab berdi:

– Bu suni ichkenler yene ussaydu. ¹⁴Emma, men bëridighan suni ichkenler menggü ussimaydighan bolidu. Men bëridighan su, ichken kishilerning qelbide ëtilip chiqidighan bir bulaqqa aylinip, ulargha menggülük hayatliq bëridu.

¹⁵– Teqsir, manga bu sudin bergeysiz. Shu su bilen teshnaliqimni qandurup, quduqqa ikkinchi kelmeydighan bolay, – dëdi ayal.

¹⁶Hezriti Eysa:

– Bërip ëringizni bashlap këling, – dëdi.

¹⁷– Ërim yoq, – dep jawab berdi ayal.

– Ërim yoq dep, rastini ëyttingiz. ¹⁸Besh erge tegkenidingiz, hazir siz bilen bille yashawatqan adem ëringiz bolmaydu. Buni toghra ëyttingiz! – dëdi hezriti Eysa.

¹⁹– Teqsir, emdi chüshendim, siz eslide peyghember ikensiz! ²⁰Shunga ëytip bersingiz, ejdadlirimiz bu taghda ibadet qilip kelgen, lëkin siler Yehudiylar nëme üchün “ibadetni Yërusalëmda qilish kërek!” dep ching turisiler, – dëdi ayal.

²¹Hezriti Eysa uninggha mundaq dëdi:

– Xanim, sözlirimge ishining, shundaq bir waqit këliduki, Xudagha ibadet qilish üchün, kishilerning bu taghqa yaki Yërusalëmgha bërishining hajiti qalmaydu. ²²Siler Samariyilikler Xudagha ibadet qilghan bilen uni bilmeysiler. Biraq, biz Yehudiylar kimge ibadet qilghinimizni bilimiz. Chünki, qutquzulush Yehudiylar arqiliq dunyagha këlidu. ²³Lëkin shundaq bir waqit këlidu, shundaqla këlip qaldiki, kishiler rohi bilen we Xuda ashkarilighan heqiqet boyiche uninggha ibadet qilidu. Ershtiki atimiz özige ene shundaq heqiqiy ibadet qilghuchilarni izdimekte. ²⁴Xuda – Rohtur. Uninggha ibadet qilghuchilar rohi bilen we Xuda ashkarilighan heqiqet boyiche uninggha ibadet qilishi kërek.

²⁵Ayal hezriti Eysagha:

– Mesihning, yeni qutquzghuchining këlidighanliqini bilimen. U kelgende, bizge heqiqetni toluq chüshendürüp bëridu, – dëdi.

²⁶– Siz bilen sözlishiwatqan men, u bolimen! – dëdi hezriti Eysa.

²⁷Del shu chaghda, hezriti Eysaning shagirtliri qaytip keldi. Ular uning bir Samariyilik ayal bilen sözlishiwatqanliqigha hang-tang qëlishti, lëkin, hëchqaysisi hezriti Eysadin: “Siz uningdin nëme sorimaqchisiz?” yaki “Siz nëmishqa uning bilen sözlishisiz?” depmu sorimidi.

²⁸Shuning bilen, ayal kozisini tashlap, sheherge qaytip bërip, kishilerge:

²⁹– Yürünglar, hayatimda qilghan ishlirimning hemmisini manga ëytip bergen ademni körüp këlinglar. Ejeba, Qutquzghuchi – Mesih shumidu? – dëdi.

³⁰Buning bilen, kishiler sheherdin chiqip, hezriti Eysaning aldigha këlishke bashlidi.

³¹Shu waqitning özide shagirtliri hezriti Eysagha:

– Ustaz, azraq bir nerse yewalsingizchu? – dep ötünüshti.

³²Lëkin, hezriti Eysa:

– Mëning siler bilmeydighan bir yëmeklikim bar, – dëdi.

³³Shagirtlar bir-birige:

– Ejeba, biri ustazgha yëmeklik ekëlip bergenmidu? – dëyishti.

³⁴– Mëning yëmeklikim – mëni ewetken Xudaning iradisini emelge ashurush we uning manga tapshurghan ishini tamamlashtur, – dëdi hezriti Eysa.

³⁵Hezriti Eysa sheherdin këliwatqanlarni közde tutup sözini dawamlashturup, shagirtlirigha mundaq dëdi:

– Siler: “Hosul yëghishqa yene töt ay bar” deysiler. Emma silerge ëytimenki, bëshinglarni kötürüp ëtizlargha qaranglar, zira’etler sarghiyip orushqa teyyar bolghandek, bu kishilermu ëtiqad qilishqa teyyar boldi!

³⁶Xuddi hosul yighquchi heqqini ëliwatqandek, bu kishilerni manga ëtiqad qilishqa yëteklewatqanlarmu Xudadin tëgishlik in’am ëliwatidu. Ularning yighqan hosuli bolsa menggülük hayatqa ërishken kishilerdur. Shundaq qilip, “tëriqchi” we “ormichi” teng xushallinidu. ³⁷“Biri tëriydu, yene biri yighidu” dëgen temsil toghridur. ³⁸Men silerni özünglar emes, bashqilar emgek singdürgen bir “hosul”ni yighishqa ewettim. Shuning üchün, siler teyyar bolghan bu “hosul”ni yighquchisiler.

³⁹Sihar yëzisidiki nurghun Samariyilikler hëliqi ayalning: “Hayatimda qilghan ishlirimning hemmisini manga ëytip berdi!” dëgen sözini anglap, hezriti Eysagha ëtiqad qildi. ⁴⁰Shunga, ular hezriti Eysaning aldigha këlip, uning özliri bilen bille turushini telep qilishti. Shuning bilen, hezriti Eysa u yerde ikki kün turdi.

⁴¹Uning telimi arqiliq tëximu köp adem uninggha ëtiqad qildi. ⁴²Ular ayalgha:

– Bizning ëtiqad qilishimiz emdi peqet sizning sözliringiz sewebidinla emes, belki özimizning anglighanliqidinmu boldi. Uning heqiqeten dunyaning qutquzghuchisi ikenlikini bilduq! – dëyishti.

Bir emeldarning oghlining saqaytilishi

⁴³Ikki kündin këyin hezriti Eysa Jeliliye ölkisige qarap yol aldi. ⁴⁴U özi burun: “Hëchqandaq peyghember öz yurtida hörmetke sazawer bolmaydu” dëgen. ⁴⁵Jeliliyige kelginide, Jeliliyilikler uni qarshi ëlishti, chünki ularmu Ötüp Këtish hëytini Yërusalëmda ötküzgen we hezriti Eysaning u yerde yaratqan möjize hem karametlirini körgenidi.

⁴⁶Hezriti Eysa Jeliliye ölkiside turghan waqtida, Kana yëzisigha yene bardi. (U del shu yëzidiki bir toyda suni sharabqa aylandurghanidi.) Shu künlerde, Kepernahum shehiride oghli kësel bolup yatqan bir orda emeldari bar idi. ⁴⁷U hezriti Eysaning Yehudiyidin Jeliliyige kelgenlikini anglap, uning aldigha bardi we:

– Öyümge bërip, sekratta yatqan oghlumni saqaytip bersingiz! – dep ötündi.

⁴⁸Shuning bilen, hezriti Eysa uninggha:

– Siler Jeliliyilikler möjize we karametlerni körmigüche, manga ëtiqad qilmaydighan oxshaysiler! – dëdi.

⁴⁹Orda emeldari hezriti Eysagha:

– Hezretliri, balam ölmeste barghaysiz! – dëdi.

⁵⁰– Öyingizge qayting, oghlingiz hayat qalidu! – dëdi hezriti Eysa.

Hëliqi adem hezriti Eysaning ëytqan sözige ishinip, öyige qarap mangdi. ⁵¹Yolda chakarliri uning aldigha chiqip, oghlining hayat hem salamet ikenlikini uqturdi.

⁵²Emeldar ulardin oghlining qachandin bashlap yaxshilinishqa yüzlengenlikini sorighinida, ular:

– Tünügün chüshtin këyin sa’et birde qizitmisi yandi, – dëyishti.

⁵³Balining atisi buning del hezriti Eysaning özige: “Oghlingiz hayat qalidu!” dëgen waqit ikenlikini ësige aldi. Shuning bilen, u we pütün a’ilisidikiler hezriti Eysagha ëtiqad qilishti.

⁵⁴Bu, hezriti Eysaning Yehudiyidin Jeliliyige këlip körsetken ikkinchi möjizisi idi.

Kölchek boyidiki palechning saqaytilishi

¹Buningdin uzun ötmey, Yehudiylarning bir hëyti yëtip keldi. Shunga, hezriti Eysa Yërusalëmgha bardi. ²Yërusalëmdiki “Qoy Derwazisi”ning yënida Ibraniy tilida “Beytesta” dep atilidighan bir kölchek bolup, uning etrapida besh pëshaywan bar idi. ³Bu pëshaywanlar astida bir top qarighu, tokur we palechler yëtishatti. {ular yëtip kölchekning süyining chayqilishini kütetti. ⁴Chünki, Xudaning bir perishtisi turup-turup kölchekke chüshüp suni chayqaydiken, suning chayqilishidin këyin kölchekke birinchi bolup kirgen kishi herqandaq këseldin xalas bolidiken.} ⁵u yerde ottuz sekkiz yil kësel tartqan bir bimar bar idi. ⁶Hezriti Eysa bu tokur ademni kördi we uning uzundin bëri shu ehwalda ikenlikini bilip, uningdin:

– Saqiyip këtishni xalamsen? – dep soridi.

⁷Bimar mundaq jawab berdi:

– Hezretliri, su chayqalghanda mëni sugha chüshüridighan adimim yoq. Men chüshey dëgüche, bashqilar mëning aldimda chüshüwalidu.

⁸Hezriti Eysa uninggha:

– Ornungdin tur, orun-körpengni yighishturup mang! – dëdi.

⁹Hëliqi adem shu’an saqiyip, orun-körpisini yighishturup mëngishqa bashlidi.

Bu, Yehudiylarning dem ëlish küni^* idi. ¹⁰Shunga, bezi Yehudiy aqsaqalliri saqayghan ademge:

– Bügün dem ëlish küni tursa, Tewrat qanunimizda dem ëlish küni ish qilish men’i qilinghanliqini bilip turup, yene orun-körpengni kötürüp yürisenghu! – dëdi.

¹¹Lëkin, bimar ulargha mundaq jawab berdi:

– Mëni saqaytqan kishi manga: “Orun-körpengni yighishturup mang” dëgen tursa!

¹²– Sanga: “Orun-körpengni yighishturup mang” dëgen zadi kim iken u? – dep sorashti ular.

¹³Biraq, saqayghan adem hezriti Eysaning kim ikenlikini bilmeytti. U yerde adem köp bolghanliqtin, hezriti Eysa özini daldigha ëlip, astighina këtip qaldi.

¹⁴Bu ishtin këyin, hezriti Eysa hëliqi ademni merkiziy ibadetxanida körüp:

– Kësilingdin saqayding. Emdi gunah sadir qilma, bëshinggha tëximu chong bala-qaza këlip qalmisun! – dëdi.

¹⁵Hëliqi adem Yehudiy aqsaqallirining qëshigha bërip, özini saqaytqan hezriti Eysa ikenlikini uqturdi. ¹⁶Hezriti Eysa bu ishlarni dem ëlish küni qilghanliqi üchün, Yehudiy aqsaqalliri uninggha ziyankeshlik qilishqa bashlidi. ¹⁷Lëkin, hezriti Eysa ulargha:

– Xuda’atam ta hazirghiche toxtimastin ish qilip kelmekte, menmu shundaq qilishim kërek! – dëdi.

¹⁸Shundaq qilip, Yehudiy aqsaqallirining uni öltürüsh niyiti tëximu kücheydi. Chünki, u dem ëlish künining qa’idisini buzupla qalmastin, Xudaning öz atisi ikenlikini ëytish bilen, özini Xudagha teng qilghanidi.

Hezriti Eysaning hoquqi

¹⁹Hezriti Eysa bu shikayetlerge jawaben Yehudiy aqsaqallirigha mundaq dëdi:

– Bilip qoyunglarki, Oghli özlükidin hëchnëme qilalmaydu. Peqet ershtiki Atisining nëme qiliwatqanliqini körüp, andin shu ishni qilalaydu. Atisi nëme qilsa, umu shuni qilidu. ²⁰Chünki, Atisi uni söyidu we özining qilidighan barliq ishlirini uninggha körsitidu hem Oghli arqiliq silerni heyran qaldurghudek, tëximu zor we ulugh ishlarni ayan qilidu. ²¹Ölgenlerni Atisi qandaq tirildürüp, ulargha hayatliq ata qilghan bolsa, Oghlimu shuninggha oxshash özi xalighan kishilerge menggülük hayat ata qilidu. ²²Shundaqla, Atisi hëchkimni soraqqa tartmaydu, belki Oghli tartidu. Chünki, soraqqa tartishning pütün hoquqini Oghligha bergendur. ²³Buningdin meqset, insanlarning özini hörmetliginidek, Oghlinimu hörmetlishi üchündur. Oghlini hörmetlimigenler uni ewetküchi Atisinimu hörmetlimigenlerdin bolidu. ²⁴Bilip qoyunglarki, sözümni anglap, mëni ewetküchige ishengenler menggülük hayatqa ërishken bolidu. Bundaq adem soraqqa tartilmaydu, shundaqla ölümdin hayatliqqa ötken bolidu.

²⁵Bilip qoyunglarki, rohi ölüklerning Xudaning Oghlining awazini anglaydighan waqit-sa’iti yëtip kelmekte, shundaqla këlip qaldiki, anglap ishengenler hayatliqqa ige bolidu. ²⁶Chünki, Atisi özi qandaq hayatliq menbesi bolsa, Oghlinimu shundaq hayatliq menbesi qildi. ²⁷Yene uninggha soraq qilish hoquqinimu berdi, chünki u Insan’oghlidur. ²⁸Buninggha heyran bolmanglar. Ölgenlerning hemmisi mëning awazimni anglaydighan waqit këlidu ²⁹we ular yerlikliridin chiqishidu. Yaxshiliq qilghanlar tirilip, menggülük hayatqa ërishidu, yamanliq qilghanlar tirilip soraqqa tartilidu. ³⁰Men özlükümdin hëchnëme qilalmaymen, peqet Atamning ëytqini boyiche soraq qilimen. Mëning hökümüm adildur. Chünki, mëning niyitim mëning irademni emes, belki mëni ewetküchining iradisini ishqa ashurushtur.

Xudaning hezriti Eysagha bergen guwahliqi

³¹– Eger özüm üchün özüm guwahliq bersem, guwahliqim bikar bolidu. ³²Lëkin, men üchün guwahliq bëridighan bashqa biri bar. Uning manga qilidighan guwahliqining rastliqini bilimen. ³³Yehya peyghemberge adem ewetken emesmidinglar?! U heqiqetke guwahliq bergen. ³⁴Emeliyette, manga bir insanning guwahliqi kërek emes. Silerni Yehya peyghemberning guwahliqigha ishinip, qutquzulsun dep, bularni ëytiwatimen. ³⁵Yehya peyghember nur chëchip turghan bir chiraghqa oxshaydu. Siler uning yoruqluqidin waqitliq bolsimu behrimen bolushni xalidinglar. ³⁶Lëkin, Yehya peyghemberning men üchün bergen guwahliqidinmu chong bir guwahliq bar. U bolsimu mëning yaratqan möjizilirim, yeni Atam mëning orundishim üchün manga tapshurghan ishlardur. Bular Atamning mëni ewetkenlikige guwahliq bëridu. ³⁷Mëni ewetken Atam özimu men üchün guwahchidur. Siler hëchqachan uning awazini anglimidinglar, qiyapitini körmidinglar. ³⁸Uning sözliri silerning qelbinglardin orun almidi, chünki mëni uning ewetkinige ishenmidinglar.

³⁹Muqeddes yazmilarni tetqiq qilisiler, chünki uningdin menggülük hayatqa ige bolushning yolini tapalaymiz, dep qaraysiler. Ejeba, bu yazmilar mëni Xuda ewetidighan qutquzghuchi dep tonushturghan emesmu?! ⁴⁰Shundaq turuqluq, siler yene mëning yënimgha këlip, hayatliqqa ërishishni xalimaysiler.

⁴¹Men insanlarning maxtishini izdimeymen. ⁴²Lëkin, men silerni bilimen. Qelbinglarda Xudagha bolghan muhebbitinglar yoq. ⁴³Men atamning nami bilen kelsem, siler mëni qobul qilmaysiler. Halbuki, bashqilar öz nami bilen kelse, uni qobul qilisiler. ⁴⁴Siler bir-biringlarning maxtishini qobul qilisileryu, yëgane Xudaning maxtishigha ige bolushqa tirishmaysiler. Bu halda manga qandaqmu ëtiqad qilalaysiler?!

⁴⁵Biraq, mëni üstimizdin Atamgha shikayet qilidu, dep oylimanglar. Üstünglardin shikayet qilidighan men emes, belki siler ümid baghlighan Musa peyghemberdur. ⁴⁶Eger siler rasttin Musa peyghemberge ishengen bolsanglar, mangimu ishengen bolattinglar. Chünki, muqeddes yazmilarda Musa peyghember men toghruluq yazghan. ⁴⁷Lëkin, uning muqeddes yazmilarda yazghan sözlirige ishenmisenglar, mëning sözlirimge qandaqmu ishinisiler?!

Besh ming ademning toydurulushi

¹Bir mezgildin këyin, hezriti Eysa Jeliliye köli (Tibëriye köli depmu atilidighan köl)ning u qëtigha ötti. ²Zor bir top xalayiq uning keynidin egiship mangdi, chünki ular uning kësellerni saqaytqan möjizilirini körgenidi. ³Hezriti Eysa taghqa chiqip, u yerde shagirtliri bilen bille olturdi. ⁴Bu, Yehudiylarning Ötüp Këtish hëytigha az qalghan waqit idi. ⁵Hezriti Eysa bëshini kötürüp, zor bir top xalayiqning özining aldigha këliwatqanliqini körüp, Filiptin:

– Shunche köp ademni toydurghudek nanni nedin tapimiz? – dep soridi. ⁶Hezriti Eysa bu sözni uni sinash üchün ëytqanidi. Emeliyette, qandaq qilishni özi biletti.

⁷Filip jawaben:

– Hemmeylenning bir burdidin nan yëyishi üchün, yërim yilliq kirimmu yetmeydu! – dëdi.

⁸Shagirtlardin yene biri, yeni Simun Pëtrusning inisi Ender hezriti Eysagha:

⁹– Bu yerde bir kichik bala bolup, uningda besh arpa nan bilen ikki bëliq bar. Lëkin, bunchiwala adem üchün bu nëmige yetsun?! – dëdi.

¹⁰– Köpchilikni olturghuzunglar, – dëdi hezriti Eysa.

U yer keng ketken chimenzarliq idi. Xalayiqning hemmisi olturdi. U yerdiki erlerning sanila besh mingche bar idi. ¹¹Hezriti Eysa nanlarni qoligha ëlip, Xudagha shükür ëytqandin këyin, olturghanlargha bölüp berdi. Bëliqlarnimu shundaq qildi. Köpchilik xalighanche yëdi. ¹²Hemmeylen yep toyghanda, hezriti Eysa shagirtlirigha:

– Ëship qalghinini yighinglar, hëch nerse zaye bolmisun, – dëdi.

¹³Shuning bilen, ular köpchilikning besh arpa nandin yep ëship qalghinini on ikki sëwetke toldurup yighiwaldi.

¹⁴Xalayiq hezriti Eysaning körsetken bu möjizisini körüp: “Dunyagha këlishini Musa peyghember aldin ëytqan peyghember heqiqeten mushu iken!” dëyishti. ¹⁵Hezriti Eysa ularning özini Isra’illarning padishahi bolushqa mejburlaydighanliqini bilip, ulardin ayrilip, qaytidin taghqa tenha chiqip ketti.

Hezriti Eysaning su üstide mëngishi

¹⁶Kechqurun, hezriti Eysaning shagirtliri köl boyigha këlishti. ¹⁷Gerche qarangghu chüshüp ketken bolsimu, hezriti Eysa tëxiche ularning yënigha kelmigenidi. Shuning bilen, ular bir këmige olturup, kölning u qëtidiki Kepernahum shehirige qarap yol ëlishti. ¹⁸Qattiq boran chiqip, kölde dolqun kötürülüwatatti. ¹⁹Shagirtlar palaq urup töt-besh chaqirim yergiche barghandin këyin, hezriti Eysaning köl üstide mëngip këmige yëqinlishiwatqanliqini körüp qorqushup ketti. ²⁰Lëkin, hezriti Eysa ulargha:

– Qorqmanglar, bu men! – dëdi.

²¹Buning bilen, ular hezriti Eysani këmige chiqishqa ündidi. U këmige chiqqandin këyinla, ular barmaqchi bolghan yërige bërip qaldi.

Hezriti Eysa – rohiy ozuqtur

²²Ikkinchi küni, kölning u qëtida qalghan xalayiq tünügünki künde u yerde peqet birla këmining barliqini, hezriti Eysaning öz shagirtliri bilen bille u këmige olturmighanliqini, shagirtlirining yalghuz ketkenlikini ësige aldi. ²³Birnechche këme Tibëriye shehiridin hezriti Eysa du’a qilip xalayiqqa nan tarqitip bergen yerge yëqin këlip toxtidi. ²⁴Hezriti Eysaning we shagirtlirining u yerde emeslikini bilgen xalayiq u këmilerge olturup, Kepernahum shehirige hezriti Eysani izdigili mangdi.

²⁵Xalayiq uni kölning u qëtida tapqandin këyin:

– Ustaz, bu yerge qachan keldingiz? – dep sorashti.

²⁶Hezriti Eysa mundaq jawab berdi:

– Bilip qoyunglarki, siler mëni möjizilirimni körüp chüshengenlikinglar üchün emes, belki nanlardin xalighanche yep toyghanliqinglar üchün izdidinglar. ²⁷Biraq, siler buzulidighan ozuqluq üchün emes, buzulmaydighan, menggülük hayatliq bëridighan ozuqluq üchün jan tikip ishlenglar! Buni silerge Insan’oghli – özüm bërimen, chünki mëning bundaq qilishimni Xuda’atam testiqlighan.

²⁸Ular:

– Qandaq qilghanda Xudaning xizmitide bolalaymiz? – dep sorashti.

²⁹– Xudaning xizmiti – Xudaning ewetkinige ëtiqad qilishtur, – dep jawab berdi hezriti Eysa.

³⁰Ular yene:

– Siz qandaq möjize yaritish bilen bizni özingizge ishendürisiz? Bizge nëme qilip bermekchisiz? ³¹Ejdadlirimiz chölde yürgende, “manna” dep atalghan nan yëgen. Bu heqte Zeburda: “U ulargha ershtin chüshürülgen nan teqdim qildi” dëyilgen. Siz bizge nëme teqdim qilmaqchisiz? – dëyishti.

³²Biraq, hezriti Eysa ulargha mundaq dëdi:

– Bilip qoyunglarki, ejdadliringlargha asmandin chüshken nanni Musa peyghember emes, belki Xuda’atam bergen. Mana hazirmu silerge asmandin chüshken heqiqiy nanni Xuda’atam bëriwatidu. ³³Bu nan ershtin chüshkendur we pütün dunyagha hayatliq bergüchidur.

³⁴– Teqsir, hemishe bizge bundaq nan bërip turghaysiz! – dëyishti ular.

³⁵Hezriti Eysa mundaq dëdi:

– Hayatliq bëridighan nan özümdurmen! Mëning yënimgha kelgenler hergiz ach qalmaydu. Manga ëtiqad qilghanlar hëchqachan ussimaydu. ³⁶Lëkin silerge ëytqinimdek, siler mëni körgen bolsanglarmu, manga ëtiqad qilmaywatisiler.

³⁷Xuda’atam manga tapshurghanlarning hemmisi mëning yënimgha këlidu. Mëning yënimgha kelgenlerni hergiz tashliwetmeymen. ³⁸Chünki, men öz irademni emes, mëni ewetküchining iradisini emelge ashurush üchün ershtin chüshtüm. ³⁹Mëni ewetküchining iradisi bolsa uning manga tapshurghanliridin birinimu yoqatmasliqim, shundaqla qiyamet küni ularning hemmisini tirildürüp, menggülük hayatqa ërishtürüshümdin ibaret. ⁴⁰Chünki, mëning Atamning iradisi oghlini, yeni mëni tonughan we manga ëtiqad qilghanlarning hemmisini menggülük hayatqa ërishtürüshtur. Men ularni qiyamet küni tirildürüp, menggülük hayatqa ërishtürimen.

⁴¹Hezriti Eysa: “Ershtin chüshken ‘nan’ özümdurmen!” dëgenliki üchün, Yehudiylar uninggha narazi bolup ghodungshishqa bashlidi. ⁴²“Bu Yüsüpning oghli Eysa emesmu? Atisinimu, anisinimu tonuydighan tursaq, yene qandaqlarche: ‘ershtin chüshtüm!’ dëyelisun?” dëyishetti ular.

⁴³– Manga ghodungshimanglar, – dëdi hezriti Eysa, – ⁴⁴mëni ewetken Xuda’atam özi kishilerning qelbige salmisa, ular mëning yënimgha këlelmeydu. Mëning yënimgha kelgen kishilerni qiyamet küni tirildürimen. ⁴⁵Peyghemberlerning yazmilirida mundaq yëzilghan: “Ularning hemmisige Xuda teripidin telim bërilidu.” Shunga, Atamning telimini anglighan we uningdin ögengen kishiler mëning yënimgha këlidu. ⁴⁶Bu, Atamni bir kishi körgen dëgenlik emes. Atamni peqet uning yënidin kelgüchi menla körgen.

⁴⁷Bilip qoyunglarki, manga ëtiqad qilghanlar menggülük hayatqa alliqachan ërishken bolidu. ⁴⁸Hayatliq bëridighan “nan” özümdurmen. ⁴⁹Gerche ejdadliringlar chöllerde manna yëgen bolsimu, yenila öldi. ⁵⁰Lëkin, ershtin chüshken shundaq bir “nan” barki, uni yëgenler ölmeydu. ⁵¹Ershtin chüshken, “hayatliq bëridighan nan” özümdurmen. Kimdekim bu “nan”din yëse, menggü yashaydu. Bu “nan” mëning tënimdur. Men dunyadiki insanlar heqiqiy hayatqa ige bolsun dep, uni atimaqchi.

⁵²Bu söz bilen ular xapa bolushup:

– Bu adem bizning yëyishimizge öz tënini qandaq bëreleydu? – dëyiship, talash-tartish qilishqa bashlidi.

⁵³Hezriti Eysa ulargha mundaq dëdi:

– Bilip qoyunglarki, Insan’oghlining tënini yëmigüche we qënini ichmigüche, silerde menggülük hayatliq bolmaydu. ⁵⁴Tënimni yëgen we qënimni ichken kishi menggülük hayatqa ërishken bolidu. Men u kishini qiyamet küni tirildürimen. ⁵⁵Chünki, tënim heqiqiy yëmeklik, qënim bolsa heqiqiy ichimliktur. ⁵⁶Tënimni yëgen we qënimni ichken kishi mende yashaydu. Menmu uningda yashaymen.

⁵⁷Hayatliqning menbesi bolghan Atam mëni ewetti. Men uning bar bolghanliqidin yashaymen. Shuninggha oxshash, mëning tënimni yëgen kishimu mëning bar bolghanliqimdin yashaydu. ⁵⁸Mana bu ershtin chüshken “nan”dur. Ejdadliringlar “manna” dep atalghan nanni yëgen bolsimu, öldi, biraq bu nanni yëgenler bolsa menggü yashaydu!

⁵⁹Hezriti Eysa bu sözlerni Kepernahum shehiridiki ibadetxanida telim berginide ëytqanidi.

⁶⁰Nurghun shagirtlar buni anglighanda:

– Bu telimni hezim qilish bek tes iken! Buni kim qobul qilalisun? – dëyishti.

⁶¹Shagirtlirining ghodungshighinini bilgen hezriti Eysa:

– Sözlirim chishinglargha tëgiwatamdu? ⁶²Mubada Insan’oghlining esli kelgen jayi – asmangha kötürülüwatqanliqini körsenglar, nëme deysiler?! ⁶³Insangha hayatliq bergüchi – Xudaning Rohidur. Bu ish insanning qolidin kelmeydu. Silerge ëytqan sözlirim Xudaning Rohidin kelgen bolup, u hayatliq teqdim qilidu. ⁶⁴Lëkin, aranglarda ëtiqad qilmighanlarmu bar, – dëdi. (Chünki, hezriti Eysa ëtiqad qilmighanlarni we özige satqunluq qilmaqchi bolghan kishining kim ikenlikini burundin biletti.)

⁶⁵– Men silerge dëdimghu! Atam manga yëqinlashturghanlardin bashqa, hëchkim mëning yënimgha këlelmeydu! – dëdi hezriti Eysa yene qoshumche qilip.

⁶⁶Buning bilen, egeshküchiliridin xëli köpi chëkinip chiqip, uninggha egeshmeydighan boldi. ⁶⁷Hezriti Eysa on ikki shagirtidin:

– Silerchu, silermu mendin ayrilmaqchimu? – dep soridi.

⁶⁸Simun Pëtrus mundaq jawab qayturdi:

– I Rebbim, menggü hayatliq bëridighan sözler peqet sizdila tursa! Biz kimning yënigha këtettuq? ⁶⁹Ishinimiz we bilimizki, siz Xuda ewetken muqeddes bolghuchisiz!

⁷⁰Hezriti Eysa jawaben:

– Men siler on ikkinglarni tallidim, biraq aranglarda biri Sheytanning ilkididur! – dëdi.

⁷¹Hezriti Eysa Simunning oghli Yehuda Ishqariyotni dëmekchi idi, chünki Yehuda on ikki shagirtning biri bolup turuqluq, këyin hezriti Eysagha satqunluq qilatti.

Hezriti Eysaning inilirining uninggha qarshi turushi

¹Shuningdin këyin, hezriti Eysa Jeliliye ölkiside këzip yürdi. Yehudiy aqsaqalliri uni öltürüshni meqset qilghanliqi üchün, u Yehudiye ölkiside turushni xalimaytti. ²Bu chaghda, Yehudiylarning Kepe Tikish hëytigha az qalghanidi, ³shunga, hezriti Eysaning iniliri uninggha:

– Hëyttin burun Yehudiyige bëring, egeshküchiliringizmu karametliringizni körsun! ⁴Chünki, özini tonutmaqchi bolghan kishi yoshurun ish qilmaydu. Bu ishlarni qiliwatqanikensiz, özingizni insanlargha körsiting! – dëyishti. ⁵(Sewebi, inilirimu uninggha ëtiqad qilmighanidi.)

⁶Hezriti Eysa ulargha:

– Mëning waqit-sa’itim tëxi kelmidi. Lëkin, silerge qachanla bolsa purset bar. ⁷Bu dunyadiki kishiler silerni hergiz öch körmeydu, lëkin mëni öch köridu. Chünki, men ularning qilmishliri rezil dep, guwahliq bëriwatimen. ⁸Siler hëytqa bëriwëringlar. Men hazirche barmaymen, chünki mëning waqit-sa’itim tëxi yëtip kelmidi, – dëdi.

⁹Hezriti Eysa bu sözlerni qilip, Jeliliyide qaldi.

Kepe Tikish hëytida

¹⁰Hezriti Eysaning iniliri Yërusalëmgha hëyt üchün ketkendin këyin, hezriti Eysa özimu u yerge bardi. Emma ashkara emes, yoshurun bardi. ¹¹Hëyt-ayem künliride Yehudiy aqsaqalliri uni izdep, xalayiqtin: “Eysani kördünglarmu?” dep sorashti.

¹²Kishiler arisida uninggha munasiwetlik köp gep-sözler ëqip yürdi. Beziler uni: “Yaxshi adem!” dëse, yene beziler: “Yaq, del eksiche, xelqni azduruwatidu!” dëyishti. ¹³Biraq, hëchkim uning yaxshiliqi toghruluq ashkara sözlimeytti, chünki Yehudiy aqsaqalliridin qorqatti.

¹⁴Hëytning yërimi ötkende, hezriti Eysa merkiziy ibadetxana hoylilirigha kirip xelqqe telim bërishke bashlidi. ¹⁵Yehudiy aqsaqalliri:

– Bu adem hëchqandaq telim almighan turuqluq, uning qandaqmu munche köp bilimi bolsun? – dep hang-tang qëlishti.

¹⁶Hezriti Eysa ulargha:

– Bu telimler mëning emes, belki mëni ewetküchi Xudaningkidur. ¹⁷Xudagha chin dilidin ita’et qilishni xalaydighan kishi bu telimlerning Xudadin kelgenlikini yaki özlükümdin ëytiwatqanliqimni bileleydu. ¹⁸Öz aldigha sözligen kishi öz shan-sheripini izdeydu, lëkin özini ewetküchining shan-sheripini izdeydighan kishi heq sözleydu. Undaq kishide heqsizliq yoqtur. ¹⁹Musa peyghember silerge Tewrat qanunini özi yetküzgen, shundaqqu?! Lëkin, hëchqaysinglar bu qanungha emel qilmidinglar! Ëytinglarchu, nëmishqa mëni öltürmekchi bolisiler? – dëdi.

²⁰Köpchilik:

– Sizge jin tëgiptu! Sizni öltürmekchi bolghan kim iken? – dëyishti.

²¹– Men dem ëlish künide bir möjize yaritip qoysam, hemminglar hang-tang qëlishtinglar, – dëdi hezriti Eysa, ²²– biraq, silermu Musa peyghemberning bala tughulup sekkizinchi küni xetnisini qilish kërek dëgen buyruqini ada qilimiz dep, dem ëlish küni bolsimu, balilarning xetnisini qiliwërisiler. Emeliyette, xetne qilish Musa peyghemberdin emes, ejdadinglar Ibrahimdin qalghan. ²³Tewrat qanuni buzulmisun dëyilip turup, dem ëlish küni xetne qiliniduyu, bundaq künde bir ademni sapmusaq qilsam, nëme üchün manga achchiqlinisiler? ²⁴Tekshürmey turup höküm qilmanglar, hökümünglar adil bolsun!

Hezriti Eysa qutquzghuchimidu?

²⁵Yërusalëmliqlarning beziliri:

– Aqsaqallar öltürmekchi bolghan adem bu emesmidi? ²⁶Ashkara sözlewatsimu, uninggha qarshi hëch nerse dëmeywatqinini! Aqsaqallar uning Qutquzghuchi – Mesih ikenlikige heqiqeten közliri yettimu? ²⁷Halbuki, Mesih kelgende, uning qeyerdin kelgenlikini hëchkim bilelmeydighu. Biraq, bu ademning bolsa qeyerdin kelgenlikini ëniq bilimiz, – dëyishti.

²⁸U chaghda, merkiziy ibadetxana hoylilirida telim bëriwatqan hezriti Eysa yuqiri awaz bilen mundaq dëdi:

– Siler mëni tonuymiz hemde mëning qeyerdin kelgenlikimnimu bilimiz, dep qaraysiler, shundaqmu? Biraq, men özlükümdin emes, men wekillik qilghuchining ewetishi bilen keldim. U heqtur, biraq siler uni tonumaysiler. ²⁹Men uni tonuymen. Chünki men uning yënidin keldim, mëni u ewetti.

³⁰Shuning bilen, beziler hezriti Eysani tutmaqchi bolushti, lëkin uninggha qol salidighan adem chiqmidi, chünki uning waqit-sa’iti tëxi yëtip kelmigenidi. ³¹Xalayiq arisidiki nurghun kishilermu uninggha ëtiqad qildi. Ular: “Mesih qandaqmu uningdin köp möjize yaritar?!” dëyishti.

Hezriti Eysani tutush üchün qarawullarning ewetilishi

³²Perisiyler xelq ichide hezriti Eysa heqqidiki ëqip yürgen gep-sözlerni anglap, aliy rohaniylar bilen meslihetliship, hezriti Eysani tutush üchün ibadetxana qarawullirini ewetti. ³³Hezriti Eysa:

– Yene bir’az waqit siler bilen bille bolimen. Këyin, mëni ewetküchining yënigha këtimen. ³⁴Mëni izdeysiler, lëkin tapalmaysiler. Men baridighan yerge baralmaysiler, – dëdi.

³⁵Buning bilen, Yehudiy aqsaqalliri bir-birige:

– U biz tapalmighudek qeyerlerge këter? Chet elde turuwatqan Yehudiy muhajirlarning yënigha bërip, Grëklargha telim bëremdighandu? ³⁶“Mëni izdeysiler, lëkin tapalmaysiler. Men baridighan yerge baralmaysiler” dëgini nëmisidu? – dëyishti.

Hayatliq süyi

³⁷Hëytning axirqi hem eng tentenilik küni, hezriti Eysa ornidin turup, yuqiri awaz bilen mundaq jakarlidi:

– Kimdekim ussisa, mëning yënimgha këlip ichsun!^*³⁸Chünki, muqeddes yazmilarda manga ëtiqad qilghanlar heqqide: “Ularning könglidin hayatliq süyining deryaliri ëqip chiqidu!” dep yëzilghan.

³⁹U bu sözni özige ëtiqad qilghanlargha ata qilinidighan Xudaning Muqeddes Rohigha qarita ëytqanidi. Xudaning Rohi tëxi hëchkimge chüshmigenidi, chünki hezriti Eysa tëxi Atisining ershtiki shan-sheripige kirmigenidi.

Xelqning bölünüp këtishi

⁴⁰Xelq ichide bezi kishiler bu sözlerni anglap:

– Musa peyghember aldin ëytqan peyghember heqiqeten u iken! – dëyishti.

⁴¹Beziler: “Bu, Qutquzghuchi – Mesih!” dëyishetti. Yene beziler bolsa: “Undaq emestu! Mesih Jeliliyidin kelmeyttighu? ⁴²Muqeddes yazmilarda Mesihning padishah Dawutning ewladidin hem padishah Dawutning yurti Beytlehem yëzisidin këlishi heqqide dëyilmigenmidi?” dëyishti.

⁴³Buning bilen, xalayiq hezriti Eysaning wejidin ikkige bölünüp ketti. ⁴⁴Beziliri uni tutushni oylighan bolsimu, hëchkim uninggha qol salmidi.

Yehudiy aqsaqallirining ëtiqadsizliqi

⁴⁵Ibadetxana qarawulliri ibadetxanidin qaytip kelgende, aliy rohaniylar bilen Perisiyler:

– Nëme üchün uni tutup kelmidinglar? – dep sorashti.

⁴⁶Ibadetxana qarawulliri:

– Hëchkim hëchqachan bu ademdek sözligen emes! – dep jawab bërishti.

⁴⁷Perisiyler:

– Silermu azdurulmighansiler? ⁴⁸Aqsaqallardin yaki Perisiylerdin uninggha ëtiqad qilghanlar barmu nëme? ⁴⁹Uninggha ëtiqad qilghan guruhning Muqeddes Yazmilardin xewiri yoq, shunga u xeqni Xuda uridu! – dëyishti.

⁵⁰Ularning arisidin biri, yeni burun bir axshimi hezriti Eysaning aldigha kelgen Nikodim ulargha:

⁵¹– Tewrat qanunimizda bir ademning öz iqrarini anglimay we qilmishlirini bilmey turup, uning üstidin höküm chiqirishqa bolmaydu, dep yëzilghan, – dëdi.

⁵²– Ejeba, senmu Jeliliyilikmu nëme? – dëyishti aqsaqallar, – muqeddes yazmilarni oqusang, Jeliliyidin peyghember chiqmaydighanliqini bileleysen!

{ ⁵³buning bilen, köpchilik öylirige qaytishti.

Zina qilghan ayal

¹Hezriti Eysa Zeytun tëghigha chiqip ketti. ²Etisi seherde, u yene merkiziy ibadetxana hoylilirigha keldi. Pütün jama’et uning yënigha këliwalghanidi. U olturup, ulargha telim bërishke bashlidi. ³Shu chaghda, bezi Tewrat ustazliri bilen Perisiyler zina qilip tutulup qalghan bir ayalni uning aldigha ëlip këlishti. Ular ayalni otturigha chiqirip, ⁴hezriti Eysadin:

– Ustaz, bu ayal zina üstide tutuwëlindi. ⁵Musa peyghember Tewrat qanunida zina qilghan ayallarni chalma-kësek qilip öltürüshni buyrughan. Sizche qandaq qilish kërek? – dep sorashti. ⁶Ularning bundaq dëyishtiki gherizi, hezriti Eysani tuzaqqa chüshürüp, uni gunahkar dep eyibleshke bahane izdesh idi. Biraq, hezriti Eysa ëngiship, qoli bilen yerge bir nëmilerni yazghili turdi. ⁷Ular shu so’alni sorawerdi, shunga hezriti Eysa ruslinip, ulargha:

– Aranglardiki gunahsiz kishi bu ayalgha birinchi tashni atsun! – dëdi.

⁸Andin, yene ëngiship, yerge yëzishni dawamlashturdi. ⁹Ular bu sözlerni anglap, aldi bilen yashanghanliri, andin këyin bashqiliri birining keynidin biri u yerdin chiqip këtishti. Axirda, hezriti Eysa aldida öre turghan hëliqi ayal bilen yalghuz qaldi. ¹⁰Hezriti Eysa ruslinip turup, uninggha:

– Xanim, sizni shikayet qilghanlar qëni? Sizni soraqqa tartidighan adem chiqmidimu? – dep soridi.

¹¹– Chiqmidi, hezretliri, – dëdi ayal.

Hezriti Eysa:

– Menmu sizni soraq qilmaymen. Qayting, buningdin këyin gunah qilmang! – dëdi.}

Hezriti Eysa dunyaning nuri

¹²Hezriti Eysa yene köpchilikke mundaq dëdi:

– Dunyaning nuri özümdurmen. Manga egeshkenler qarangghuluqta qalmaydu. Eksiche, hayatliq nurigha ërishidu.

¹³Perisiyler:

– Sen özüngge özüng guwahliq bëriwatisen. Shunga sëning gepliringge ishengili bolmaydu, – dëyishti.

¹⁴Hezriti Eysa ulargha mundaq dëdi:

– Men özümge guwahliq bërip sözlisemmu, sözlirim heqtur, chünki men özümning qeyerdin kelgenlikimni we qeyerge këtidighanliqimni bilimen. Lëkin, siler buni bilmeysiler. ¹⁵Siler insanlarning ölchimi boyiche höküm qilisiler. Biraq, men hëchkimge höküm qilmaymen. ¹⁶Höküm qilip qalsammu, hökümüm toghra bolatti, chünki höküm qilghanda men yalghuz emes, belki mëni ewetküchi Atam men bilen billidur. ¹⁷Siler ri’aye qilidighan Tewrat qanunida: “Ikki guwahchining sözi oxshash chiqsa, ularning sözliri toghra” dep yëzilghan. ¹⁸Men özüm üchün özüm guwahliq bërimen, mëni ewetken Atammu men üchün guwahchidur.

¹⁹– Atang qeyerde? – dep sorashti ular.

– Siler ya mëni tonumaysiler, ya Atamni. Mëni tonughan bolsanglar, Atamnimu tonuyttunglar, – dep jawab berdi hezriti Eysa.

²⁰Hezriti Eysa bu telimlerni merkiziy ibadetxanidiki i’ane toplinidighan yerde ëytqanidi. Biraq, hëchkim uni tutmidi, chünki uning waqit-sa’iti tëxi yëtip kelmigenidi.

Hezriti Eysaning ëtiqadsizlarni agahlandurushi

²¹Hezriti Eysa ulargha yene:

– Men bu yerdin këtimen, siler mëni izdeysiler, biraq tapalmaysiler. Shundaqla, gunahliringlar kechürüm qilinmayla ölisiler. Men këtidighan yerge siler baralmaysiler, – dëdi.

²²Buning bilen, Yehudiy aqsaqalliri:

– U: “Men këtidighan yerge siler baralmaysiler” deydu. Bu, özümni öltürüwalimen dëgenlikimidu? – dëyishti.

²³Hezriti Eysa ulargha:

– Siler bu yerlik bolup, bu dunyagha tewe. Men bolsam ershtin kelgen bolup, bu dunyagha tewe emes. ²⁴Shuning üchün, silerge: “Gunahliringlar kechürüm qilinmay ölisiler” dëdim. Chünki, siler mëning “menggü bar bolghuchi”^* ikenlikimge ishenmisenglar, gunahliringlar kechürüm qilinmay ölisiler, – dëdi.

²⁵– Sen zadi kim? – dep sorashti ular.

– Bashtin tartip silerge nëme dëgen bolsam, men shu. ²⁶Esli mëning silerni soraqqa tartidighan nurghun sözlirim bar idi. Shundaq bolsimu, mëni ewetküchidin anglighanlirimnila insanlargha uqturuwatimen, chünki u heqtur, – dëdi hezriti Eysa.

²⁷Ular hezriti Eysaning özlirige ëytqanlirining atisi Xuda toghruluq ikenlikini chüshinelmidi. ²⁸Shunga, hezriti Eysa mundaq dëdi:

– Siler Insan’oghlini krëstke mixlap tikligendin këyin, uning “menggü bar bolghuchi” ikenlikini bilisiler. Shundaqla, hëch ishni özlükümdin qilmighanliqimni we peqet Atamning ögetkininila sözligenlikimnimu bilisiler. ²⁹Mëni ewetküchi men bilen billidur, u mëni hergiz yalghuz qoymidi, chünki men hemishe uni xush qilidighan ishlarni qilimen.

³⁰Hezriti Eysa bu sözlerni qiliwatqan chaghning özide, nurghun kishiler uninggha ëtiqad qildi.

Heqiqiy erkinlikke ërishtürgüchi

³¹Hezriti Eysa özige ëtiqad qilghan Yehudiylargha:

– Eger mëning telimim boyiche ish körsenglar, mëning heqiqiy shagirtlirim bolisiler. ³²Heqiqetni bilisiler we heqiqet silerni erkinlikke ërishtüridu, – dëdi.

³³– Biz Ibrahimning ewladlirimiz, – dep jawab bërishti ular, – hëchkimge hëchqachan qul bolmiduq. Sizning: “Heqiqet silerni erkinlikke ërishtüridu” dëginingizning menisi zadi nëme?

³⁴– Bilip qoyunglarki, gunah sadir qilghan kishi gunahning qulidur, – dëdi hezriti Eysa ulargha, ³⁵– Qul a’ilining menggülük ezasi bolalmaydu. Oghul bolsa shu a’ilining menggülük ezasidur. ³⁶Shuning üchün, Xudaning Oghli silerni erkin qilsa, heqiqiy erkin bolisiler. ³⁷Silerning Ibrahimning ewladi ikenlikinglarni bilimen. Biraq, mëni öltürmekchi boluwatisiler, chünki mëning telimim silerning qelbinglarda orun almidi. ³⁸Men Atamning yënida körgenlirimni silerge ëytiwatimen. Siler öz atanglardin anglighanliringlarni qiliwatisiler!

³⁹– Bizning atimiz, ejdadimiz Ibrahim, – dep jawab qayturushti ular.

– Ibrahimning perzentliri bolsanglar, Ibrahimning yaxshi emellirini qilghan bolattinglar! ⁴⁰Biraq, hazir eksiche mëni, yeni Xudadin anglighan heqiqetni silerge yetküzgen kishini öltürmekchi boluwatisiler. Ejdadinglar Ibrahim hergiz undaq ishni qilmighan. ⁴¹Siler öz atanglarning qilghinini qiliwatisiler! – dëdi hezriti Eysa.

– Biz haramdin bolmiduq. Bizning peqet birla atimiz bar, u bolsa Xudadur! – dëyishti ular.

⁴²– Atanglar Xuda bolghan bolsa, mëni söygen bolattinglar, – dëdi hezriti Eysa, – chünki men Xudaning yënidin keldim, shuning üchün bu yerdimen. Özlükümdin kelgen emesmen, belki u teripidin ewetilgenmen. ⁴³Sözlirimni nëmishqa chüshenmeysiler? Ëniqki, mëning telimim quliqinglargha yaqmaywatidu! ⁴⁴Atanglar Sheytan bolghachqa, silermu uning hewesliri boyiche ish qilisiler. U ezeldin qatil hem heqiqette turmaydu. Chünki, uningda heqiqet yoqtur. Yalghan sözlesh uning tebi’iy xususiyiti, chünki u yalghanchi we yalghanchiliqning piridur. ⁴⁵Men bolsam heqiqetni sözleymen, shunga manga ishenmeysiler. ⁴⁶Qaysinglar mëning gunahim barliqini ispatlap bëreleysiler, qëni? Heqiqetni sözlisem, nëme üchün manga ishenmeysiler? ⁴⁷Xudaning perzentliri Xudaning sözlirini anglaydu, siler Xudaning perzentliri bolmighanliqinglar üchün, uning sözlirini anglimaysiler!

⁴⁸Yehudiy aqsaqalliri hezriti Eysagha jawaben:

– Ejeba, bizning sëni: “Samariyilik^* hem jin chaplashqan ademsen” dëgen sözimiz toghra emesmu? – dëyishti.

⁴⁹– Manga jin chaplashqini yoq, – dëdi hezriti Eysa, – men Atamni hörmet qilimen. Lëkin, siler manga bihörmetlik qiliwatisiler. ⁵⁰Mëning özümni ulughlighum yoq, lëkin mëning ulugh bolushumni xalaydighan biri bar. Uning hökümi adildur. ⁵¹Bilip qoyunglarki, mëning telimim boyiche ish körgen kishi menggü ölmeydu.

⁵²Ular hezriti Eysagha:

– Sanga jin chaplashqanliqini emdi ëniq bilduq, – dëyishti, – hetta ejdadimiz Ibrahim we bashqa peyghemberlermu ölgen tursa, sen qandaqche: “Telimim boyiche ish körgen kishi menggü ölmeydu!” dëyeleysen? ⁵³Ejeba, sen alemdin ötken atimiz Ibrahimdin we wapat bolghan bashqa peyghemberlerdinmu üstün turamsen? Sen özüngni zadi qandaq adem dep hësablaysen?

⁵⁴Hezriti Eysa mundaq jawab berdi:

– Eger men özümni ulughlisam, mëning ulughluqum bikar bolatti. Biraq, mëni ulughlighuchi – siler “Xudayimiz” dep ataydighan Atamning özidur. ⁵⁵Siler uni tonup yëtelmidinglar, lëkin men uni tonuymen. Uni tonumaymen dësem, silerdek yalghanchi bolimen, biraq men uni tonuymen we uning sözi boyiche ish körimen. ⁵⁶Atanglar Ibrahim mëning këlishimge intizar bolghan hem kelgenlikimni aldin’ala körüp, intayin xushal bolghan.

⁵⁷– Sen tëxi ellik yashqa kirmigen turup, ejdadimiz Ibrahimnimu kördüngmu? – dëyishti ular.

⁵⁸Hezriti Eysa ulargha:

– Bilip qoyunglarki, men Ibrahim tughulmastila bar idim! – dëdi.

⁵⁹Buning bilen, ular yerdin tash ëlip, hezriti Eysani chalma-kësek qilmaqchi bolushti, lëkin u özini daldigha ëlip, merkiziy ibadetxanidin chiqip ketti.

Hezriti Eysaning tughma qarighuni saqaytishi

¹Hezriti Eysa yolda këtiwëtip, tughma qarighu bir ademni kördi. ²Shagirtliri hezriti Eysadin:

– Ustaz, bu ademning tughma qarighu bolushi kimning gunah sadir qilghanliqidin bolghan? Öziningmu yaki ata-anisiningmu? – dep sorashti.

³Hezriti Eysa mundaq jawab berdi:

– Özi yaki ata-anisining gunah sadir qilghanliqidin emes, belki Xudaning öz qudritini uning hayatida ayan qilmaqchi bolghanliqidindur. ⁴Künning yoruq waqtida, mëni ewetküchining bizge tapshurghan wezipisini ada qilishimiz kërek. Kech kirip qarangghu chüshüp ketse, hëchkim ish qilalmaydu. ⁵Dunyada bolghan mezgilimde, dunyaning nuri özümdurmen.

⁶Hezriti Eysa bu sözlerni qilghandin këyin, yerge tükürüp, tükürük bilen lay qilip, layni hëliqi ademning közlirige sürüp qoydi ⁷we uninggha: “Siloha kölchikige bërip közliringni yu” dëdi. (“Siloha” Ibraniyche söz bolup, “ewetilgüchi” dëgen menini bëridu.)

Hëliqi adem hezriti Eysaning dëgini boyiche qildi we közliri ëchilghan halda qaytti. ⁸Qoshniliri we tilemchilik qilghinida uni körgenler:

– Bu, olturup tilemchilik qilidighan hëliqi adem emesmu? – dëyishti.

⁹Beziler: “He’e, shu” dëse, yene beziler: “Yaq, u emes, emma uninggha oxshaydiken” dëyishti.

Biraq, u özi:

– Men del shu kishi bolimen! – dëdi.

¹⁰– Undaqta közliring qandaq ëchildi? – dep sorashti ular.

¹¹U mundaq jawab berdi:

– Eysa dëgen bir kishi tükürükidin lay qilip közlirimge sürüp qoyup, manga: “Siloha kölchikige bërip közliringni yu” dëgenidi. Men u yerge bërip yusam, közlirim ëchilip ketti.

¹²– U hazir qeyerde? – dep sorashti ular.

– Bilmeymen, – dëdi u.

Perisiylerning weqeni sürüshtürüshi

¹³Xalayiq ilgiri qarighu bolghan bu ademni Perisiylerning yënigha ëlip bërishti. ¹⁴Hezriti Eysa lay qilip bu ademning közlirini saqaytqan kün – del dem ëlish küni idi. ¹⁵Perisiyler bu ademdin közlirining qandaq ëchilghanliqini soriwidi, u: “U közlirimge lay sürüp qoydi, andin yüzümni yudum. Hazir mana köreleydighan boldum!” dëdi.

¹⁶Shuning bilen, Perisiylerdin beziliri:

– U adem Xudaning yënidin kelgen emes, chünki u dem ëlish küni ish qilmasliq emrige xilapliq qildi, – dëyishti.

Yene beziliri:

– Gunahkar bolsa, qandaqlarche bundaq möjizilerni yaritalaydu? – dëyishti.

Buning bilen, ularning arisida bölünüsh peyda boldi. ¹⁷Ular qarighu ademdin yene:

– Közliringni achqan u adem sëningche qandaq ademdu? – dep sorashti.

– U bir peyghember, – dëdi hëliqi adem.

¹⁸Yehudiy aqsaqalliri közliri ëchilghan ademning ata-anisini tëpip kelmigüche, burun uning qarighu ikenlikige we hazir közlirining ëchilghanliqigha ishenmeytti. Shunga, ular uning ata-anisini chaqirtip, ¹⁹ulardin:

– Tughma qarighu dëgen oghlunglar mushumu? Hazir qandaqlarche köreleydighan bolup qaldi? – dep sorashti.

²⁰– Uning bizning oghlimiz ikenliki we tughulushidinla qarighu ikenliki rast, ²¹lëkin hazir qandaqlarche köreleydighan bolup qalghanliqini, közlirini kim achqanliqini bilmeymiz. Uni özünglar soranglar, u chong adem tursa, öz ishini özi sözlep bersun, – dep jawab berdi uning ata-anisi.

²²Ular Yehudiy aqsaqalliridin qorqqanliqi üchün shundaq dëyishti, chünki Yehudiy aqsaqalliri hezriti Eysani Qutquzghuchi – Mesih, dep ëtirap qilghanlarni ibadetxana jama’etchilikidin qoghlap chiqirishni qarar qilghanidi. ²³Shuning üchün, hëliqi ademning ata-anisi: “U chong adem tursa, özidin soranglar” dëgenidi.

²⁴Perisiyler ilgiri qarighu bolghan u ademni yene chaqirip:

– Xuda aldida qesem qil! Biz bu ademning gunahkar ikenlikini bilimiz, – dëyishti.

²⁵U mundaq jawab berdi:

– Uning gunahkar yaki emeslikini bilmeymen. Men peqet birla ishni bilimen, u bolsimu qarighu idim, hazir köreleydighan boldum.

²⁶Bu chaghda, ular:

– U sëni qandaq qildi? Közliringni qandaq achti? – dep sorashti.

²⁷U jawaben:

– Silerge ëytsam, qulaq salmidinglar. Yene qandaqlarche anglimaqchi bolup qaldinglar? Silermu uning shagirtliri bolmaqchimu nëme?! – dëdi.

²⁸Buning bilen, ular uni haqaretlep:

– Sen u eblexning shagirti! Biz bolsaq Musa peyghemberning shagirtliri. ²⁹Xudaning Musa peyghemberge sözligenlikini bilimiz. Bu eblexning bolsa eng qisqisi qeyerdin kelgenlikinimu bilmeymiz, – dëyishti.

³⁰Hëliqi adem ulargha mundaq jawab qayturdi:

– Ajayip ishqu bu! U közlirimni achti. Shundaqtimu, siler uning qeyerdin kelgenlikini bilmidinglar. ³¹Biz bilimizki, Xuda gunahkarlarning telipini anglimaydu, belki özige ibadet qilghan we iradisini ishqa ashurghanlarningkini anglaydu. ³²Dunya apiride bolghandin bëri, birer kishining tughma qarighuning közini achqanliqini anglap baqqan emesmiz. ³³Bu adem Xuda teripidin ewetilmigen bolsa, hëchnëme qilalmighan bolatti.

³⁴Ular uni:

– Sen gunah ichide tughulghan turuqluq, emdi bizge telim bermekchimusen? – dëyiship, ibadetxanidin qoghlap chiqirishti.

Rohiy qarighuluq

³⁵Hezriti Eysa ularning hëliqi ademni ibadetxanidin qoghlap chiqarghanliqini anglap, uni izdep tëpip:

– Sen Insan’oghligha ëtiqad qilamsen? – dep soridi.

³⁶– Hezretliri, u kim? Ëytip bergeysiz, uninggha ëtiqad qilay, – dëdi hëliqi adem.

³⁷– Uni körüp turupsen, hazir sen bilen sözlishiwatqan del shuning özi, – dëdi hezriti Eysa uninggha.

³⁸Hëliqi adem:

– I Rebbim, sanga ëtiqad qildim! – dep, hezriti Eysagha sejde qildi.

³⁹– Dunyadiki ademler üstidin höküm chiqarghili keldim. Korlarni köridighan qilish, körimen deydighanlargha ularning kor ikenlikini körsitish üchün keldim, – dëdi hezriti Eysa.

⁴⁰Uning yënidiki bezi Perisiyler bu sözlerni anglap:

– Bu biznimu kor dep qarighanliq emestu? – dep sorashti.

⁴¹– Kor bolghan bolsanglar, gunahkar bolmighan bolattinglar, – dëdi hezriti Eysa, – lëkin hazir, “körüwatimiz” dëgenlikinglar üchün gunahkarsiler.

Hezriti Eysa – “yaxshi qoychi”dur

¹Hezriti Eysa mundaq bir temsilni ëytip berdi:

– Bilip qoyunglarki, qoyning qotinigha ishiktin kirmey, tëmigha yamiship kirgen kishi oghri we qaraqchidur. ²Ishiktin kiridighan kishi bolsa shu qoylarning qoychisidur. ³Közetchi ishikni qoychigha ëchip bëridu. Qoylar qoychining awazini tonuydu, umu öz qoylirining isimlirini chaqirip ularni sirtqa ëlip chiqidu. ⁴Qoychi qoylirining hemmisini sirtqa chiqirip bolup, ularning aldida mangidu, qoylarmu uning keynidin egiship mëngishidu, chünki uning awazini tonuydu. ⁵Yat birining keynidin mangmaydu, eksiche uningdin qachidu, chünki yatlarning awazini tonumaydu.

⁶Etrapidikiler hezriti Eysaning bu temsilni sözlesh arqiliq özlirige nëme dëmekchi bolghanliqini chüshenmidi. ⁷Shunga, hezriti Eysa chüshendürüp, mundaq dëdi:

– Bilip qoyunglarki, qoylar kiridighan ishik özümdurmen. ⁸Mendin ilgiri kelgenlerning hemmisi oghri we qaraqchidur,^* lëkin qoylar ulargha boy bermidi. ⁹Ishik özümdurmen. Men arqiliq kirgini qutquzulidu hem kirip-chiqip yürüp, yapyëshil ot-chöplerni tëpip yëyeleydu. ¹⁰Oghri bolsa oghrilash, öltürüsh we buzush üchünla këlidu. Men bolsam ademler hayatliqqa ërishsun we u hayatliq mol bolsun, dep keldim.

¹¹Yaxshi qoychi özümdurmen. Yaxshi qoychining qoyliri üchün jëni pidadur. ¹²Medikar undaq qilmaydu. U qoylarning xojayini hem qoychisi bolmighanliqi üchün, börining kelgenlikini körse, qoylarni tashlap qachidu. Shuning bilen, böre qoylarni tutuwëlip tiripiren qiliwëtidu. ¹³Medikar nëmishqa qachidu? Chünki, u qoylarning igisi emes, shunglashqa ulargha köngül bölmeydu.

^14-15Yaxshi qoychi özümdurmen. Atam mëni we men Atamni – biz bir-birimizni tonughinimizdek, men öz qoylirimni tonuymen, ularmu mëni tonuydu. Qoylirim üchün jënim pida. ¹⁶Bu qotandin bolmighan bashqa qoylirimmu bar. Ularnimu chaqirishim kërek. Ularmu awazimni anglaydu. Hemme qoylar bir pada bolushup, bir qoychigha egishidu.

¹⁷Atam mëni söyidu. Chünki, men özümni qurban qilghandin këyin tirilishim üchün, jënimni pida qilishni xalaymen. ¹⁸Jënimni hëchkim alalmaydu, men uni öz ixtiyarim bilen pida qilimen. Men uni bërishke we qayturuwëlishqa hoquqluq. Atam manga shundaq qilishni buyrughan.

¹⁹Bu sözler tüpeylidin Yehudiylar arisida yene bölünüsh chiqti. ²⁰Birmunche kishiler:

– Uninggha jin tëgiptu, sarang bolup qaptu, nëme üchün uning sözige qulaq salghudekmiz? – dëyishetti.

²¹Yene beziler bolsa:

– Jin tegken ademning sözliri bundaq bolmaydu. Jin tegken adem qandaqmu qarighularning közlirini achalisun?! – dëyishti.

Hezriti Eysaning ret qilinishi

²²Qish pesli bolup, Yërusalëmda merkiziy ibadetxanining qayta ëchilghanliqini xatirileydighan bayram ötküzülüwatatti. ²³Hezriti Eysa ibadetxanidiki “Sulayman padishahning pëshaywini” dëgen yerde aylinip yüretti. ²⁴Xeqler uning etrapigha olishiwëlip:

– Bizni yene qachanghiche gumanda qaldurisen? Eger Qutquzghuchi – Mesih bolsang, bizge ochuqini ëyt, – dëyishti.

²⁵Hezriti Eysa mundaq jawab berdi:

– Men silerge ëytqan, lëkin manga ëtiqad qilmidinglar. Atamning nami bilen qilghan ishlirim mëning kim ikenlikimge guwahliq bëridu. ²⁶Biraq, siler ëtiqad qilmidinglar, chünki mëning qoylirimdin emessiler. ²⁷Mëning qoylirim gëpimni anglaydu. Men ularni tonuymen. Ular manga egishidu. ²⁸Ulargha menggülük hayat ata qilimen. Ular esla halak bolmaydu. Ularni hëchkim qolumdin tartiwalalmaydu. ²⁹Ularni manga teqdim qilghan Atam hemmidin üstündur. Ularni Atamning qolidin tartiwëlishqa hëchkimning küchi yetmeydu. ³⁰Atam ikkimiz eslide birmiz.

³¹Buning bilen, Yehudiylar yene uni chalma-kësek qilish üchün, yerdin tash ëlishti.

³²– Atam manga buyrughan nurghun yaxshi ishlarni aldinglarda körsettim. Bu ishlarning qaysisi üchün mëni chalma-kësek qilmaqchisiler? – dëdi hezriti Eysa ulargha.

³³– Sëni yaxshi ishliring üchün emes, kupurluq qilghanliqing üchün chalma-kësek qilimiz. Chünki, sen adem turuqluq, özüngni Xuda qilip körsetting! – dep jawab qayturushti xalayiq.

³⁴Hezriti Eysa mundaq dëdi:

– Muqeddes yazmilarda Xudaning burunqi zamandiki Yehudiy yëtekchilerge: “Siler ilahlar” dëgini yëzilghan emesmu? ³⁵Muqeddes yazmilarda ëytilghini menggü özgermeydu-de! Xuda özining sözlirini yetküzgenlerni: “Ilahlar” dep atighanghu! ³⁶Emdi manga kelsek, Atam mëni tallap paniy dunyagha ewetti. Shundaq turuqluq, nëme üchün “Xudaning Oghlimen” dësem, mëni “kupurluq qilding!” deysiler? ³⁷Eger Atam buyrughan ishlarni qilmisam, manga ëtiqad qilmanglar. ³⁸Lëkin qilsam, sözlirimge ishenmigen halettimu, qilghanlirimni körüp, ularning heqliqige ishininglar. Buning bilen, Atamning mende ikenlikini, mëningmu Atamda ikenlikimni heq dep bilip yëtisiler.

³⁹Buning bilen, ular yene uni tutmaqchi boldi, biraq hezriti Eysa özini ulardin qachurup qutuldi. ⁴⁰Andin, I’ordan deryasining u qëtigha, yeni burun Yehya peyghember ademlerni chömüldürgen yerge këtip, u yerde turdi.

⁴¹Nurghun kishiler uning yënigha keldi. Ular:

– Yehya peyghember hëch möjize körsetmigen, lëkin bu adem toghrisida ëytqanlirining hemmisi toghra chiqti! – dëyishti. ⁴²Shundaq qilip, nurghunlighan kishiler bu yerde hezriti Eysagha ëtiqad qildi.

Lazarning ölümi

^1-2Lazar isimlik bir adem kësel bolup qalghanidi. U hediliri Meryem we Marta bilen Yehudiye ölkisidiki Beytaniya yëzisida turatti. Meryem bolsa hezriti Eysaning putlirigha xush puraq yagh sürkep, chachliri bilen ularni ërtip qurutqan ayal idi.

³Lazarning hediliri hezriti Eysagha: “I Rebbimiz, siz yaxshi köridighan dostingiz kësel bolup qaldi” dep xewer bërishti.

⁴Hezriti Eysa buni anglap:

– Bu kësellik Lazarning ölümi bilen ayaghlashmaydu. Eksiche, bu arqiliq Xudaning Oghlining ulughluqi ayan bolup, xalayiq Xudagha medhiye oquydu, – dëdi.

⁵Hezriti Eysa Marta, Meryem we Lazarni bek yaxshi köretti. ⁶Gerche u Lazarning kësel ikenlikini anglighan bolsimu, özi turuwatqan yerde yene ikki kün turdi. ⁷Andin këyin, shagirtlirigha:

– Yehudiyige qayta barayli! – dëdi.

⁸Shagirtliri uninggha:

– Ustaz, yëqindila u yerdiki xeqler sizni chalma-kësek qilmaqchi bolghan tursa, yene u yerge qayta baramsiz? – dëyishti.

⁹Hezriti Eysa mundaq dëdi:

– Kündüz on ikki sa’et emesmu? Kündüzi yol mangghan yiqilmas, chünki u bu dunyaning yoruqini köridu. ¹⁰Lëkin, këchisi yol mangghan yiqilar, chünki uningda yoruqluq yoqtur.

¹¹Hezriti Eysa bu sözlerni qilghandin këyin:

– Dostimiz Lazar uxlap qaldi, men uni oyghatqili barimen, – dep qoshup qoydi.

¹²Shagirtlar:

– Uxlighan bolsa yaxshi bolup qalidu, i Rebbimiz, – dëdi.

¹³Hezriti Eysa Lazarning ölümini dëmekchidi, lëkin ular adettiki uyquni dewatidu, dep oylashti. ¹⁴Shuning bilen, hezriti Eysa ulargha ochuqini ëytip:

– Lazar alemdin ötti, dëmekchimen. ¹⁵Silerni dep, uning qëshida bolmighanliqimgha xushalmen. Chünki, bu silerning ëtiqadinglarning kücheytilishi üchün, yene bir purset yaritip berdi. Emdi u bar yerge barayli, – dëdi.

¹⁶“Qoshkëzek” dep atilidighan Tomas bashqa shagirtlargha:

– Bizmu uning bilen bille barayli hem uning bilen bille öleyli, – dëdi.

Hezriti Eysaning Lazarni tirildürüshi

¹⁷Hezriti Eysa shagirtliri bilen Beytaniyagha barghanda, Lazarning yerlikke qoyulghinigha töt kün bolghanliqidin xewer tapti. ¹⁸Beytaniya Yërusalëmdin üch chaqirim yiraqliqta idi. ¹⁹Nurghun Yehudiylar Marta bilen Meryemning inisining ölümige teselli bërish üchün, ularning yënigha kelgenidi. ²⁰Marta hezriti Eysaning këliwatqanliqidin xewer tëpip, uning aldigha chiqti. Meryem bolsa öyde qaldi.

²¹– I Rebbim, – dëdi Marta hezriti Eysagha, – bu yerde bolghan bolsingiz, inim ölmes idi. ²²Hëlimu, Xudadin nëme tilisingiz, uning sizge shuni bëridighanliqini bilimen.

²³– Iningiz tirilidu, – dëdi hezriti Eysa.

²⁴Marta:

– Qiyamet küni, uning jezmen tirilidighanliqini bilimen, – dëdi.

²⁵– Insanlarni ölümdin tirildürgüchi we hayatliq bergüchi özümdurmen, – dëdi hezriti Eysa uninggha, – manga ëtiqad qilghan kishi ölsimu, yene hayat bolidu. ²⁶Manga ëtiqad qilip, menggülük hayatqa ërishkenler esla ölmeydu; buninggha ishinemsiz?

²⁷– Ishinimen Rebbim, – dëdi Marta, – sizning insanlar arisigha këlishke teyinlengen Qutquzghuchi – Mesih, Xudaning Oghli ikenlikingizge ishinimen.

²⁸Marta buni dep bolghandin këyin, qaytip singlisi Meryemni astighina chaqirip:

– Ustazimiz këlip boldi. Sëni chaqiriwatidu, – dëdi.

²⁹Meryem buni anglap, derhal ornidin turup, hezriti Eysa bilen körüshkili mangdi.

³⁰U peytte hezriti Eysa tëxi yëzigha kirmigen bolup, Marta aldigha chiqqan yerde idi. ³¹Öyde Meryemge teselli bëriwatqan xalayiq Meryemning birdinla ornidin turup, sirtqa chiqip ketkenlikini körüshti we uni qebristanliqqa yigha-zar qilghili mangdi dep oylap, uning keynidin mëngishti.

³²Biraq, Meryem hezriti Eysa bar yerge bardi we uni körüp, ayighigha yiqilip:

– I Rebbim, bu yerde bolghan bolsingiz, inim ölmes idi! – dëdi.

³³Meryemning we uning bilen bille kelgen xalayiqning yigha-zar qilishqinini körgen hezriti Eysa ghezeplinip,^* köngli qattiq azablinishqa bashlidi we:

³⁴– Uni qeyerge qoydunglar? – dep soridi.

– I Rebbimiz, këlip körüng, – dëyishti ular.

³⁵Hezriti Eysa köz yëshi qildi. ³⁶Xeqler:

– Qaranglar, u Lazarni nëmidëgen yaxshi körgen! – dëyishti.

³⁷Ularning ichide beziliri:

– Qarighuning közini achqan kishi Lazarning hayatini ölümdin saqlap qalalmayttimu? – dëyishti.

³⁸Hezriti Eysa ichide yene ghezeplinip, yerlikning aldigha bardi. Yerlik kirish aghzi chong bir tash bilen tosulghan öngkür idi. ³⁹Hezriti Eysa:

– Tashni ëliwëtinglar! – dëdi.

Ölgüchining hedisi Marta:

– I Rebbim, alemdin ötkinige töt kün boldi, hazir jesiti purap ketkendu, – dëdi.

⁴⁰Hezriti Eysa uninggha:

– Men sanga: “Ëtiqad qilsang, Xudaning ulughluqini körisen” dëgenidimghu! – dëdi.

⁴¹Buning bilen, xalayiq tashni ëliwetti, hezriti Eysa közlirini asmangha tikip, mundaq du’a qildi:

– I Ata, telipimni anglaydighining üchün sanga shükür ëytimen. ⁴²Teleplirimni hemishe anglaydighanliqingni bilimen. Shundaq bolsimu, etrapimdiki xalayiq sëning mëni ewetkenlikingge ishensun dep, buni ëytiwatimen.

⁴³Hezriti Eysa bu sözlerni qilghandin këyin, yuqiri awazda:

– Lazar, tashqirigha chiq! – dep towlidi.

⁴⁴Lazar qol-putliri këpenlengen, ëngiki tëngilghan halda tashqirigha chiqti. Hezriti Eysa ulargha:

– Këpenlikni saldurup, uni öz meylige qoyuwëtinglar! – dëdi.

Hezriti Eysani öltürüsh suyiqesti

⁴⁵Meryemning yënigha petilep kelgen we hezriti Eysa körsetken bu möjizini körgen nurghun xeqler hezriti Eysagha ëtiqad qildi. ⁴⁶Lëkin, ularning ichide beziliri Perisiylerning yënigha bërip, hezriti Eysaning qilghan ishlirini melum qilishti. ⁴⁷Shunga, Perisiyler we aliy rohaniylar Yehudiylarning aliy këngeshmisini yighip:

– Qandaq qilghuluq? Bu ademning yaratqan nurghun möjizilirige qarap bëqinglar. ⁴⁸Uni bundaq qoyup bersek, hemme adem uninggha ëtiqad qilip këtidu. Shundaq bolghanda, Rim hökümiti ibadetxanimizni, hetta millitimizni weyran qiliwëtidu! – dëyishti.

⁴⁹Ularning ichide biri, yeni shu yili bash rohaniy bolghan Qayapa:

– Siler hëchnëmini bilmeydikensiler! ⁵⁰Pütün xelqning halak bolushining ornigha, birla ademning ular üchün ölüshining yaxshi ikenlikini chüshenmeydikensiler, – dëdi.

^51-52Bu sözni u özlükidin ëytmighanidi. U shu yili bash rohaniy bolghachqa, hezriti Eysaning Yehudiy xelqi üchün, shundaqla peqet u xelq üchünla emes, belki Xudaning her yangha chëchilip ketken perzentlirining hemmisini bir qilip uyushturush üchün ölidighanliqini aldin ëytqanidi.

⁵³Shundaq qilip, ular shu kündin ëtibaren hezriti Eysani öltürüwëtish üchün suyiqest qilishqa bashlidi. ⁵⁴Shunga, hezriti Eysa emdi Yehudiylar arisida ashkara yürmey, u yerdin ayrilip chölge yëqin rayondiki Efrayim shehirige këtip, shagirtliri bilen bille u yerde turdi.

⁵⁵Yehudiylarning Ötüp Këtish hëytigha az qalghanidi. Nurghun kishiler tazilinish diniy qa’idisini ada qilish üchün, hëyttin birqanche kün ilgiri yëzilardin Yërusalëmgha këlishti. ⁵⁶Ular hezriti Eysani izdeytti. Ular merkiziy ibadetxanida yighilghinida bir-birige:

– Sëningche qandaq bolar, hezriti Eysa hëytqa kelmemdikin? – dëyishetti.

⁵⁷Aliy rohaniylar bilen Perisiyler hezriti Eysani tutush üchün, uning qeyerdilikini bilidighanlarning özlirige melum qilishini buyrughanidi.

Gunahkar ayalning hezriti Eysani etirlishi

¹Ötüp Këtish hëytidin alte kün ilgiri, hezriti Eysa özi ölümdin tirildürgen Lazar turghan jay – Beytaniyagha keldi. ²U yerde uninggha ziyapet bërildi. Marta u yerde mëhmanlarni kütüwatatti. Lazar hezriti Eysa bilen hemdastixan bolghanlardin biri idi. ³Meryem sap sumbuldin yasalghan intayin qimmet bahaliq etirdin az kem bir qadaq ekëlip, hezriti Eysaning putlirigha quydi we chachliri bilen etirni uning putlirigha sürdi. Öy etirning xush puriqi bilen toldi. ⁴Lëkin, hezriti Eysaning shagirtliridin biri, yeni këyin uninggha satqunluq qilidighan Yehuda Ishqariyot:

⁵– Bu etirning qimmiti bir ademning yilliq kirimige teng këlidiken! Nëmishqa bu etir sëtilip, puli kembeghellerge bërilmidi? – dëdi.

⁶Bu sözni u kembeghellerge köngül bölidighanliqi üchün emes, oghri bolghanliqi üchün dëgenidi. U shagirtlarning ortaq pulini bashquratti we oghrilap xejleytti.

⁷– Ayalning ixtiyarigha qoyuwet! – dëdi hezriti Eysa, – u bu arqiliq mëning depne qilinidighan künümge teyyarliq qiliwatidu. ⁸Kembegheller her da’im aranglarda, lëkin men her da’im aranglarda bolmaymen.

Aliy rohaniylarning Lazarni öltürüsh suyiqesti

⁹Zor bir türküm Yehudiylar hezriti Eysaning Beytaniyada ikenlikini anglidi we yalghuz hezriti Eysani emes, u ölümdin tirildürgen Lazarnimu körüsh üchün u yerge keldi. ¹⁰Aliy rohaniylar bolsa Lazarnimu öltürüshni qestlidi. ¹¹Chünki, uning sewebidin nurghun Yehudiylar ulardin yüz örüp, hezriti Eysagha ëtiqad qiliwatatti.

Sherep bilen Yërusalëmgha kirish

¹²Etisi, Ötüp Këtish hëytini ötküzüshke kelgen zor bir türküm xalayiq hezriti Eysaning Yërusalëmgha këliwatqanliqini anglidi. ¹³Ular qollirigha xorma shaxlirini tutushqan halda uni qarshi alghili chiqishti we “Xudagha shükür! Perwerdigarning namida kelgüchige mubarek bolsun! Isra’illarning padishahigha mubarek bolsun!” dep warqirashti.

¹⁴Hezriti Eysa bir texey tëpip mindi. Bu ishni Zikiriya peyghember xëli burun aldin ëytip, mundaq yazghanidi:

¹⁵“Ey Yërusalëm xelqi, emdi qorqmanglar! Mana, padishahinglar texey minip këliwatidu.”

¹⁶Uning shagirtliri u chaghda buni chüshenmigenidi, lëkin hezriti Eysa tirilish we asmangha chiqish bilen ulughlanghandin këyin, Zikiriya peyghember yazghan bu sözlerni hemde bu ish del peyghember aldin ëytqandek chiqqanliqini tonup yetti.

¹⁷Hezriti Eysaning Lazarni yerlikidin chaqirip tirildürgenlikini körgen kishiler bu möjize toghrisida bashqilargha toxtimastin xewer qildi. ¹⁸Xalayiq hezriti Eysaning yaratqan bu möjizisini anglighachqa, uni qarshi alghili chiqishti. ¹⁹Perisiyler bolsa bir-birige:

– Qaranglar, bizning qilghinimiz bikar ketti! Mana emdi pütün dunya uninggha egiship ketmekte! – dëyishti.

Grëklarning hezriti Eysa bilen körüshüshni telep qilishi

²⁰Ötüp Këtish hëytida, Yërusalëmgha ibadet qilghili kelgenler ichide Yehudiy dinigha kirgen bezi Grëklarmu bar idi. ²¹Bular Jeliliyining Beytsayda yëzisidin bolghan Filipning yënigha këlip:

– Janabliri, biz hezriti Eysa bilen körüshmekchiduq, – dep telep qilishti.

²²Filip bërip buni Enderge melum qildi. Andin, ular ikkisi hezriti Eysagha xewer qildi.

²³Hezriti Eysa mundaq dëdi:

– Insan’oghlining shan-sherepke ige bolidighan waqit-sa’iti yëqinliship qaldi. ²⁴Bilip qoyunglarki, bughday dëni topigha tashlinip qurban bolmighuche, yenila bir tal dan pëti turidu. Qurban bolsa, bix sürüp, köp hosul bëridu. ²⁵Hayatini ayighanlar uningdin mehrum bolidu. Lëkin, bu dunyada hayatini ayimighanlar uni menggü saqliyalaydu. ²⁶Kimdekim manga xizmet qilishni xalisa, manga egeshsun. Men qeyerde bolsam, mëning chakirim shu yerde bolidu. Manga xizmet qilghuchilarni ershtiki Atam hörmetleydu.

Hezriti Eysaning öz ölümi toghrisida ëytqanliri

²⁷– Hazir könglüm qattiq azabliniwatidu. Buninggha nëme dëyishim kërek? “Ata, mëni këlidighan azab-oqubetlik waqit-sa’ettin qutquz!” deymu? Yaq! Men shu waqit-sa’etni bëshimdin ötküzüsh üchün keldim. ²⁸Ata, ulughluqungni körsetkin!

Shu waqitta, ershtin bir awaz anglandi:

– Ulughluqumni körsettim we yene körsitimen.

²⁹Shu meydandiki buni anglighan xalayiq:

– Hawa güldürlidi, – dëyishti.

Yene beziler bolsa:

– Bir perishte uninggha gep qildi, – dëyishti.

Biraq, hezriti Eysa:

³⁰– Bu sözler mëni dep emes, silerni dep ëytilghan. ³¹Bu dunya emdi soraqqa tartilidu. Bu dunyaning hökümdari – Sheytanmu emdi aghdurulidu. ³²Men yerdin kötürülginimde, pütkül insanlarni özümge jelp qilimen, – dëdi. ³³(U buni dëyish arqiliq özining qandaq ölidighanliqini uqturdi.)

³⁴Xalayiq bu geplerni chüshenmey, hezriti Eysadin:

– Muqeddes yazmilarda: “Qutquzghuchi – Mesih ölmey menggü hayat turidu” dëyilgen tursa, siz qandaqsige “Insan’oghli kötürülüshi kërek” dëyeleysiz?! Insan’oghli zadi kim bolidu? – dep soridi.

³⁵– Nurning aranglarda chaqnaydighan waqti uzun emestur. Shunga, qarangghuluqning silerni bësiwalmasliqi üchün, nur bar waqtida dawamliq mënginglar. Qarangghuluqta mangghan kishi özining qeyerge këtiwatqanliqini bilmeydu. ³⁶Shunglashqa, nur aranglarda bar waqitta, uninggha ishininglar. Buning bilen, nurning perzentliri bolisiler, – dëdi hezriti Eysa.

Yehudiylarning tersaliqi

Hezriti Eysa bu sözlerni qilghandin këyin, xalayiqtin ayrilip yoshurunuwaldi. ³⁷Gerche u xalayiqning köz aldida shunche möjize körsetken bolsimu, ular uninggha ëtiqad qilmidi. ³⁸Bu ehwal del Yeshaya peyghemberning yazmisida aldin’ala körsitilgendek chiqti:

“I Perwerdigar, biz yetküzgen sözlerge kim ishendi?

Sëning küch-qudriting kimge körsitildi?”

^39-40Xalayiq hezriti Eysagha ëtiqad qilalmidi. Buning sewebini Yeshaya peyghember aldin’ala chüshendürüp bergenidi:

“Perwerdigar ularning közlirini kor qildi, qelbini bixudlashturdi. Uning netijiside, ularning közliri körmes, qelbi sezmes bolup qaldi.

‘Ular gunahlirigha towa qilip, manga qaytishni xalimaydu. Xalisidi, men ularni saqaytattim’ deydu Xuda.”

⁴¹Yeshaya peyghember hezriti Eysaning ulughluqini körgenliki üchün, bu sözlerni uninggha qarita aldin’ala ëytqanidi.

⁴²Wehalenki, nurghunlighan kishiler, hetta Yehudiy aqsaqallirimu hezriti Eysagha ëtiqad qildi. Lëkin, ular özlirining Perisiyler teripidin ibadetxana jama’etchilikidin qoghlap chiqiriwëtilmesliki üchün, ëtiqad qilghanliqini ashkarilimidi. ⁴³Buning sewebi, ular insandin këlidighan maxtashni Xudadin këlidighan maxtashtinmu yaxshi köretti.

⁴⁴Hezriti Eysa yuqiri awaz bilen mundaq dëdi:

– Manga ëtiqad qilghanlar mangila emes, mëni ewetküchige ëtiqad qilghan bolidu. ⁴⁵Mëni körgenler mëni ewetküchinimu körgen bolidu. ⁴⁶Men manga ëtiqad qilghanlar qarangghuluqta qalmisun dep, dunyagha nur bolup keldim. ⁴⁷Sözlirimni anglap, sözlirimge emel qilmighanlarni soraqqa tartmaymen, chünki men insanlarni soraqqa tartqili emes, belki ularni qutquzghili keldim. ⁴⁸Biraq, mëni ret qilghanlarni we sözlirimni qobul qilmighanlarni soraqqa tartquchi bar. U bolsimu ëytqan sözlirim bolup, u qiyamet küni kishilerni soraqqa tartidu. ⁴⁹Chünki, men özlükümdin sözliginim yoq. Nëmini sözlishim we qandaq sözlishim këreklikini mëni ewetken Atam manga buyrudi. ⁵⁰Uning buyruqining menggülük hayat ëlip këlidighanliqini bilimen. Shunga, nëmini sözlisem, Xuda’atamning manga buyrughinidek sözleymen.

Hezriti Eysaning öz shagirtlirining putini yuyup qoyushi

¹Ötüp Këtish hëytining harpisi idi. Hezriti Eysa bu dunyadin ayrilip, Atisining yënigha këtidighan waqitning yëtip kelgenlikini bildi. U bu dunyadiki öz ademlirige bolghan mëhir-muhebbitini burunla körsetken bolup, uning qanchilik chongqurluqini emdi toluq körsetmekchidi.

²Hezriti Eysa shagirtliri bilen kechlik tamaqta bille boldi. Sheytan alliburun Simunning oghli Yehuda Ishqariyotning könglige hezriti Eysani Yehudiy aqsaqallirigha tutup bërish weswesisini salghanidi. ³Hezriti Eysa Atisining hemme hoquqni özige amanet qilghanliqini, Atisi Xudaning yënidin këlip, Xudaning yënigha këtidighanliqini biletti. ⁴U dastixandin turup, tonini yëship, bir löngge bilen bëlini baghlidi. ⁵Andin, bir jawurgha su quyup, shagirtlarning putlirini yuyushqa we bëlige baghlighan löngge bilen ërtip qurutushqa bashlidi. ⁶Nöwet Simun Pëtrusqa kelgende, Pëtrus:

– I Rebbim, putumni siz yusingiz qandaq bolghini?! – dëdi.

⁷Hezriti Eysa uninggha:

– Nëme qiliwatqinimni hazir chüshenmeysen, lëkin këyin chüshinisen, – dëdi.

⁸– Men putumni hergiz sizge yughuzmaymen! – dëdi Pëtrus.

– Putungni yumisam, sen men bilen birge bolalmaysen, – dëgen jawabni qayturdi hezriti Eysa.

⁹Simun Pëtrus:

– I Rebbim, undaqta putlirimnila emes, qollirimnimu, bëshimnimu yughaysiz! – dëdi.

¹⁰Hezriti Eysa uninggha:

– Yuyunup bolghan ademning qayta yuyunushining hajiti yoq. Peqet putlirini yusila, pütün ezasi pak bolidu. Silermu gunahliringlardin pak, lëkin hemminglar emes, – dëdi.

¹¹(Hezriti Eysa özini kimning tutup bëridighanliqini biletti. Shuning üchün, u hemmisiningla pak emeslikini dëgenidi.) ¹²Hezriti Eysa ularning putlirini yuyup bolghandin këyin, tonini kiyip yene dastixangha olturdi we ulargha mundaq dëdi:

– Siler nëme qilghanliqimni chüshendinglarmu? ¹³Siler mëni “Rebbim” we “ustazim” deysiler. Rast ëytisiler, emeliyettimu shundaq. ¹⁴Men Rebbinglar we ustazinglar turuqluq putliringlarni yughandikin, silermu bir-biringlarning putlirini yuyushunglar kërek. ¹⁵Bu silerningmu manga oxshash bashqilargha xizmet qilishinglar üchün körsetken ülgemdur. ¹⁶Bilip qoyunglarki, qul xojayinidin üstün turmaydu, elchimu özini ewetküchidin üstün turmaydu. ¹⁷Bu ishlarni bilgenikensiler, silermu shundaq qilsanglar, neqeder bextliksiler!

Hezriti Eysaning satqunluqqa uchrishini aldin ëytishi

¹⁸“Siler gunahliringlardin pak” dëgen sözüm hemminglargha qaritilghan emes. Men tallighanlirimni bilimen, lëkin muqeddes yazmilarda aldin ëytilghan: “Men bilen hemdastixan bolup, nënimni yëgen dostum mendin yüz örüdi!” dëgen bu söz emelge ashurulushi kërek. ¹⁹Silerge bu ish yüz bërishtin awwal ëytip qoyayki, u ishlar yüz bergende mëning “menggü bar bolghuchi” ikenlikimge ishinisiler. ²⁰Yene shuni bilip qoyunglarki, men ewetken herqandaq bir kishini qobul qilghanlar mëni qobul qilghan bolidu. Mëni qobul qilghanlar bolsa mëni ewetküchi Xudani qobul qilghan bolidu.

²¹Hezriti Eysa bu sözlerni qilghandin këyin, qattiq azablanghan halda ochuqini ëytti:

– Bilip qoyunglarki, aranglarda bireylen manga satqunluq qilidu!

²²Shagirtlar kimni dewatqanliqini chüshenmey, bir-birige qarashti. ²³Hezriti Eysa intayin yaxshi köridu dep qaralghan shagirt uning yënida yanpashlap yatatti. ²⁴Simun Pëtrus uninggha hezriti Eysadin kimni dëmekchi bolghanliqini sorap bëqishni isharet qildi.

²⁵Shunga, u hezriti Eysagha yëqin këlip, töwen awazda:

– I Rebbim, sizge satqunluq qilidighan kim? – dep soridi.

²⁶Hezriti Eysa:

– Bir chishlem nanni ashqa tögürüp kimge sunsam, shu, – dep jawab berdi. Këyin, u nanni ashqa tögürüp, Simunning oghli Yehuda Ishqariyotqa sundi. ²⁷Yehuda nanni ëlishighila ichige Sheytan kirdi.

– Qilidighiningni chapsan qil, – dëdi hezriti Eysa uninggha.

²⁸Dastixanda olturghanlarning hëchqaysisi hezriti Eysaning Yehudagha bu sözlerni nëme üchün qilghanliqini chüshenmidi. ²⁹Ularning ortaq puli Yehudada bolghanliqtin, beziler hezriti Eysa uninggha: “Hëytliq nersilerni ëlip kel” yaki “kembeghellerge bir nerse ber” dëmekchi bolsa kërek, dep oylashti.

³⁰Yehuda nanni ëlipla tashqirigha chiqip ketti. Bu chagh këche idi.

Yëngi emr

³¹Yehuda tashqirigha chiqip ketkendin këyin, hezriti Eysa mundaq dëdi:

– Emdi Insan’oghlining shan-sheripi körünidighan waqit-sa’et yëtip keldi. U arqiliq Xudaning shan-sheripimu ayan bolidu. ³²Xudaning shan-sheripi u arqiliq ayan bolghaniken, Xuda özimu Insan’oghlining shan-sheripini derhal ayan qilidu. ³³Balilirim, mëning emdi siler bilen bille bolidighan waqtim az qaldi. Këyin, siler mëni izdeysiler, lëkin Yehudiy aqsaqallirigha ëytqinimdek silergimu ëytimenki, men baridighan yerge siler baralmaysiler. ³⁴Hazir silerge yëngi bir emr bërimen. “Bir-biringlargha mëhir-muhebbet körsitinglar. Silerni söyginimdek, silermu bir-biringlarni söyünglar.” ³⁵Bir-biringlargha mëhir-muhebbitinglar bolsa, hemmeylen silerning mëning shagirtlirim ikenlikinglarni tonuydu.

Hezriti Eysaning Pëtrusning tanidighanliqini ëytishi

³⁶Simun Pëtrus hezriti Eysadin:

– I Rebbim, qeyerge barisiz? – dep soridi.

– Men këtidighan yerge hazirche egiship baralmaysen, lëkin këyin barisen, – dep jawab berdi hezriti Eysa.

³⁷Pëtrus uninggha:

– I Rebbim, nëme üchün hazir sizning keyningizdin baralmaymen? Siz üchün jënim pida! – dëdi.

³⁸Hezriti Eysa mundaq dëdi:

– Men üchün rasttinla jëning pidamu? Bilip qoyghinki, xoraz chillashtin burun, sen mendin üch qëtim tanisen!

Hezriti Eysa – yol, heqiqet we hayatliq

¹Hezriti Eysa shagirtlirigha yene mundaq dëdi:

– Könglünglarni bi’aram qilmanglar! Xudagha ishininglar, mangimu ishininglar. ²Xuda’atamning dergahida nurghun öy-makanlar bar. Undaq bolmisa, buni silerge ëytip yürmigen bolattim. Men herbiringlargha orun teyyarlash üchün, shu yerge këtip barimen. ³Men teyyarliq qilghili baridighanikenmen, choqum qaytip këlip, silerni men bilen bille ëlip këtimen. Shundaq bolghanda, men qeyerde bolsam, silermu shu yerde bolisiler. ⁴Siler mëning qeyerge këtidighanliqimni we u yerge baridighan yolni bilisiler.

⁵– I Rebbim, sizning qeyerge këtidighanliqingizni bilmeymiz. Shundaq turuqluq, u yolni qandaq bilimiz? – dëdi Tomas.

⁶Hezriti Eysa uninggha:

– Yol, heqiqet we hayatliq özümdurmen. Mëningsiz hëchkim Xuda’atamning yënigha baralmaydu. ⁷Eger mëni tonughan bolsanglar, Atamnimu tonughan bolattinglar. Hazirdin bashlap uni tonudunglar hem uni kördünglar, – dëdi.

⁸– I Rebbim, Atingizni körsitip qoysingizla, razi bolattuq, – dëdi Filip.

⁹– Filip, – dëdi hezriti Eysa, – siler bilen birge bolghinimgha talay waqit boldi, mëni tëxiche tonumidingmu? Mëni körgen kishi Atam Xudani körgen bolidu. Shundaq turuqluq, sen nëmishqa yene: “Bizge Atingizni körsiting” deysen? ¹⁰Men Atamda, atam mende ikenlikige ishenmemsen? Silerge ëytqan sözlirimni özlükümdin ëytqinim yoq, belki mëning Atam ëytqan. U mende turup xizmetlirini qiliwatidu. ¹¹“Men Atamda, Atam mende” dëginimge ishininglar. Hëchbolmighanda, mëning qilghanlirimdin manga ishininglar.

¹²Bilip qoyunglarki, manga ishengen kishi mëning emeliyitimdek qilalaydu. Mundaq kishi buningdinmu ulugh ishlarni qilidu, chünki men Atamning yënigha qaytip këtimen. ¹³Mëning namim bilen nëmini tilisenglar, öz Atamning ulughluqi men arqiliq ayan bolsun üchün, tilekliringlarni ijabet qilimen. ¹⁴Mëning namim bilen nëme tilisenglar, men silerge shuni bërimen.

Hezriti Eysaning Muqeddes Rohni ewetishke wede bërishi

¹⁵Hezriti Eysa shagirtlirigha yene mundaq dëdi:

– Mëni söysenglar, emrlirimge emel qilisiler. ¹⁶Menmu Xuda’atamdin silerge bashqa bir yardemchi ata qilishni tileymen. U siler bilen menggü birge turidu. ¹⁷U bolsimu heqiqetke bashlighuchi – Muqeddes Rohtur. Uni bu dunyaning ademliri qobul qilalmaydu, chünki uni körmeydu, tonumaydu. Biraq, siler uni tonuysiler, chünki u da’im siler bilen bille turidu hem silerde yashimaqchi.

¹⁸Men silerdin ayrilghanda, silerni yëtim qaldurmaymen. Silerning yëninglargha yene qaytip këlimen. ¹⁹Az waqittin këyin, bu dunyaning ademliri mëni körmeydu, lëkin siler körisiler. Men hayat bolghanliqim üchün, silermu hayat bolisiler. ²⁰Shu waqit kelgende bilisilerki, men Atamda bolimen, siler mende bolisiler, menmu hem silerde bolimen. ²¹Kim emrlirimni qobul qilip, uninggha emel qilsa, mëni söyidighan kishi shu bolidu. Mëni söyidighan kishini Atammu söyidu, menmu uni söyimen we özümni uninggha ayan qilimen.

²²Yehuda isimlik bashqa bir shagirt (Yehuda Ishqariyot emes) hezriti Eysadin:

– I Rebbim, nëme üchün özingizni bu dunyaning ademlirige ayan qilmay, bizgila ayan qilisiz? – dep soridi.

²³Hezriti Eysa uninggha mundaq jawab qayturdi:

– Mëni söyidighan kishi dëginimni qilidu, Atammu uni söyidu. Atam bilen ikkimiz mundaq kishining yënigha bërip, uning bilen bille makan qurimiz. ²⁴Mëni söymeydighan kishi dëginimni qilmaydu. Siler anglawatqan sözler mëning emes, belki mëni ewetken Atamningkidur. ²⁵Men siler bilen bille boluwatqan chëghimda, silerge bularni dëdim. ²⁶Lëkin, Atam mëning namim bilen ewetidighan yardemchi, yeni özining Muqeddes Rohi silerge hemmini ögitidu hem mëning ëytqan hemme sözlirimni ësinglargha salidu.

²⁷Silerge amanliq qaldurimen, öz amanliqimni silerge teqdim qilimen. Mëning silerge teqdim qilghinim bu dunyaning ademlirining silerge berginige oxshimaydu. Könglünglarni bi’aram qilmanglar, qorqmanglar.

²⁸Siler mëning: “Men silerdin ayrilip këtimen, këyin silerning yëninglargha qaytip këlimen” dëgen sözümni anglidinglar. Mëni söysenglar, Atamning yënigha këtidighanliqim üchün xushal bolattinglar. Chünki, Atam mendin ulughdur. ²⁹Silerni bu ishlar yüz bergende manga ishensun dep, bularni silerdin ayrilishtin burun ëyttim. ³⁰Siler bilen sözlishidighan waqit köp qalmidi. Chünki bu dunyaning hökümdari – Sheytan këlish aldida turidu. Uning mëni bësip chüshküdek qudriti esla yoqtur. ³¹Lëkin, bu dunyaning ademliri mëning Atamni söyidighanliqimni bilsun dep, Atam manga emr qilghan ishni emelge ashurimen. Turunglar, bu jaydin këteyli.

Hezriti Eysa – üzüm tëlidur

¹Hezriti Eysa shagirtlirigha mundaq dëdi:

– Heqiqiy “üzüm tëli” özümdurmen, Atam Xuda bolsa baghwendur. ²Baghwen mendiki mëwe bermeydighan herbir shaxni kësip tashlaydu. Mëwe bergenlirini bolsa tëximu köp mëwe bersun dep, putap turidu. ³Siler putalghan shaxlargha oxshash bolup, men silerge yetküzgen sözler arqiliq alliburun pak boldunglar. ⁴Siler mende bolunglar. Menmu silerde bolimen. Shax talda bolmay turup özlükidin mëwe bërelmeydighinidek, silermu mende bolmisanglar, mëwe bërelmeysiler.

⁵“Üzüm tëli” özümdurmen. Siler bolsanglar shaxlirisiler. Kim mende bolsa, menmu uningda bolimen. Shundaq bolghanda, u köp mëwe bëridu. Chünki, Xuda yaqturidighan herqandaq ishni mensiz qilalmaysiler. ⁶Mende bolmighan kishi këreksiz shaxlargha oxshash tashliwëtilip, qurup këtidu. Bundaq shaxlar yighip otqa tashlinidu.

⁷Siler mende bolsanglar we sözlirim silerde saqlansa, nëmini telep qilsanglar, shuninggha ërishisiler. ⁸Siler köp mëwe bërishinglar arqiliq mëning shagirtlirim ikenlikinglarni ispatlaysiler. Bu, Atamgha shan-sherep ëlip këlidu. ⁹Atam mëni söyginidek, menmu silerni söydüm, mëning mëhir-muhebbitimde bolunglar. ¹⁰Eger emrlirimge emel qilsanglar, xuddi men Atamning emrlirige emel qilghan we hemishe uning mëhir-muhebbitide bolghinimdek, silermu hemishe mëning mëhir-muhebbitimde bolisiler.

¹¹Bularni silerge xushalliqimdin behrimen bolsun we xushalliqi tolup tashsun, dep ëyttim. ¹²Mëning emrim shuki, men silerge mëhir-muhebbet körsetkendek, silermu bir-biringlargha mëhir-muhebbet körsitinglar. ¹³Öz dostliri üchün jënini pida qilishtin chongqur mëhir-muhebbet yoqtur. ¹⁴Silerge buyrughan emrlirimni ada qilsanglar, mëning dostlirim bolisiler. ¹⁵Emdi silerni “chakar” dëmeymen. Chünki, chakar xojayinining nëme qilidighanliqini bilmeydu. Uning ornigha silerni “dost” deymen, chünki Atamdin anglighanlirimning hemmisini silerge yetküzdüm. ¹⁶Siler mëni tallighininglar yoq, eksiche men silerni tallidim. Men silerni mëwe bersun hemde mëwiliringlar menggü saqlansun, dep teyinlidim. Mushundaq mëwe bergininglarda, mëning namim bilen Atamdin nëme tilisenglar, Atam shuni bëridu. ¹⁷Silerge shuni emr qilimenki, bir-biringlargha mëhir-muhebbet körsitinglar.

Ademlerning hezriti Eysagha bolghan nepriti

¹⁸– Bu dunyaning ademliri silerdin nepretlense, silerdin awwal mendin nepretlengenlikini bilinglar. ¹⁹Silermu bu dunyaning ademliridin bolghan bolsanglar, bu dunyaning ademliri silerni özining dep, söygen bolatti. Biraq, men silerni bu paniy dunyadin ayrip tallighanliqim üchün, emdi bu dunyagha mensup emessiler. Shuning üchün, bu dunyaning ademliri silerdin nepretlinidu. ²⁰Men silerge ëytqan sözni ësinglarda tutunglar: “Qul xojayinidin üstün turmaydu.” Manga ziyankeshlik qilghanlar silergimu ziyankeshlik qilidu. Mëning sözümge emel qilghanlar silerningkigimu emel qilidu.

²¹Mëning namim sewebidin ular silerge ziyankeshlik qilidu, chünki ular mëni ewetküchini tonumaydu. ²²Eger men këlip ulargha telim bermigen bolsam, ularning gunahliri gunah dep qaralmaytti. Lëkin, hazir ular öz qilmishlirining yaman ikenlikini bilmiduq, dëyelmeydu. ²³Ularning mendin nepretlengenliki Atamdinmu nepretlengenliki bolidu. ²⁴Men ularning arisida bashqa hëchkim qilip baqmighan ishlarni qilmighan bolsam, ularning gunahliri gunah dep qaralmaytti. Emeliyette, ular mëning qilghan ishlirimni körgen, shundaqtimu yene mendin we Atamdin nepretlendi. ²⁵Lëkin buning bilen, muqeddes yazmilarda yëzilghan: “Hëchqandaq sewebsizla mendin nepretlendi” dëgen söz emelge ashuruldi.

²⁶Men silerge Atamning yënidin yardemchi, yeni heqiqetke bashlighuchi – Muqeddes Rohni ewetimen. U Atamning yënidin këlip, manga guwahliq bëridu. ²⁷Silermu manga guwahliq bërisiler, chünki siler bashtin tartip men bilen bille boldunglar.

Ëtiqadinglar tewrenmisun!

¹– Bularni silerge ëtiqadini tashlap qoymisun, dep ëyttim. ²Siler ibadetxana jama’etchilikinglardin qoghlap chiqiriwëtilisiler hemde shundaq bir waqit-sa’etler këliduki, silerni öltüridighanlar özlirini Xudagha xizmet qiliwatimen, dep hësablaydu. ³Ular bularni ya Atamni, ya mëni tonumighanliqi üchün qilidu. ⁴Shuning üchün ëytimenki, ular silerge ziyankeshlik qilghanda, mëning agahlandurghanliqimni ësinglargha keltürünglar.

Xudaning Muqeddes Rohining wezipisi

– Men deslepte bularni silerge ëytmidim, chünki siler bilen bille idim. ⁵Lëkin, emdi mëni ewetküchining yënigha qaytip këtimen. Shundaq bolsimu, aranglardin hëchkim mendin: “Nege këtisiz?” dep sorimaywatidu. ⁶Buning ornigha, silerge bularni ëytqanliqim üchün, qelbinglar hesret bilen toldi. ⁷Bilip qoyunglarki, mëning këtishim silerge paydiliq. Ketmisem, silerge yardemchi kelmeydu. Emma ketsem, uni silerge ewetimen. ⁸U kelgende, bu dunyadiki kishilerni özlirining gunahkar ikenlikige, mëning heqqaniyliqimgha we axirqi zamandiki so’al-soraqning bolidighanliqigha qayil qilidu. ⁹Ular gunahkar ikenlikige qayil bolidu. Chünki, ular manga ëtiqad qilmidi. ¹⁰Ular mëning heqqaniyliqimgha qayil bolidu. Chünki, men heqqaniymen hem shunga Atamning yënigha qaytishqa layiqturmen. Shundaq qilip, siler mëni körelmeysiler. ¹¹Ular axirqi zamandiki so’al-soraqning choqum bolidighanliqigha qayil bolidu. Chünki, Xuda bu dunyaning hökümdari bolghan Sheytanni soraqqa tartti.

¹²Silerge ëytidighan yene köp sözlirim bar idi. Biraq, siler uninggha berdashliq bërelmeysiler. ¹³Lëkin, heqiqetke bashlighuchi – Muqeddes Roh kelgende, silerge barliq heqiqetni ögitidu. U özlükidin sözlimeydu; eksiche, Atam ikkimizning sözlirini anglighandin këyin sözleydu we kelgüside bolidighan ishlarni silerge yetküzidu. ¹⁴U mende bar bolghanni silerge yetküzüp, mëning ulughluqumni ayan qilidu. ¹⁵Atamda bar bolghanning hemmisi hem mëningdur. Shuning üchün, Muqeddes Roh mende bar bolghanni silerge yetküzidu, dep ëyttim.

Ghem-qayghuliringlar xushalliqqa aylinidu

¹⁶– Az waqittin këyin, mëni körmeysiler. Yene bir’az waqit ötkendin këyin, mëni qayta körisiler.

¹⁷Shagirtlarning beziliri bir-birige:

– Bu qandaq gep? U bizge: “Az waqittin këyin, mëni körmeysiler. Yene bir’az waqit ötkendin këyin, mëni qayta körisiler” deydu. U yene: “Chünki, men Atamning yënigha këtimen” deydu. ¹⁸“Az waqittin këyin” dëgen sözining menisi zadi nëmidu! Uning nëmilerni dewatqanlirini bilelmiduq, – dëyishti.

¹⁹Hezriti Eysa ularning sorimaqchi bolghan so’alini bilip, mundaq dëdi:

– Mëning “az waqittin këyin, mëni körmeysiler. Yene bir’az waqit ötkendin këyin, mëni körisiler” dëginimning menisini bir-biringlardin sorawatamsiler? ²⁰Bilip qoyunglarki, siler yigha-zar qilip qayghurisiler, lëkin bu dunyaning ademliri xushal bolushup këtidu. Siler bolsanglar, qayghurisiler, lëkin qayghuliringlar xushalliqqa aylinidu. ²¹Ayal tughutta azablinidu, chünki uning azab-oqubetlik waqit-sa’iti yëtip kelgen. Lëkin, bowiqi tughulup bolghandin këyin, bir perzentning dunyagha kelgenlikining xushalliqi bilen, tartqan azabini untup qalidu. ²²Shuninggha oxshash, silermu hazir azabliniwatisiler, lëkin men siler bilen qayta körüshimen. Shu chaghda, qelbinglar xushalliqqa chömidu. Xushalliqinglarni hëchkim silerdin tartiwalalmaydu. ²³Bilip qoyunglarki, shu waqit kelgende, mendin hëch nerse sorishinglarning hajiti yoq. Chünki, mëning namim bilen Atamning özidin nëmini tilisenglar, u shuni bëridu. ²⁴Hazirghiche mëning namim bilen hëchnëme tilimidinglar. Emdi tilenglar, ërishisiler. Buning bilen, xushalliqinglar tolup tashsun.

Bu dunya üstidin ghelibe qilish

²⁵– Silerge bularni temsiller bilen bildürdum. Biraq, shundaq bir waqit këliduki, u chaghda temsiller bilen sözlimeymen, Atam toghruluq ochuq ëytimen. ²⁶Shu künler kelgende, tilekliringlarni mëning namim bilen tileysiler. Men siler üchün Atamdin telep qilimen, dëmekchi emesmen. ²⁷Buning sewebi, Atam özimu silerni söyidu. Chünki, siler mëni söyisiler we mëni Atamning ewetkenlikige ishendinglar.

²⁸Men Atamning yënidin bu dunyagha keldim. Emdi bu dunyadin Atamning yënigha këtimen.

²⁹Shagirtliri:

– Emdi temsil keltürmey, ochuq ëyttingiz! ³⁰Biz sizning hemmini bilidighanliqingizni emdi chüshenduq. Chünki, biz so’al sorimisaqmu, siz könglimizdikini bilidikensiz. Buningdin sizning Xudaning yënidin kelgenlikingizge ishenduq, – dëyishti.

³¹Hezriti Eysa ulargha:

– Hazir ishendinglar, shundaqmu? ³²Mana, shundaq waqit këley dep qaldi, shundaqla këlip qaldiki, hemminglar mëni yalghuz tashlap öz yolliringlargha këtisiler. Biraq, men yalghuz qalmaymen, chünki Atam men bilen billidur. ³³Bularni silerge men arqiliq amanliq tapsun, dep ëyttim. Bu dunyaning ademliri silerni azab-oqubetke salidu. Emma, gheyretlik bolunglar! Chünki, men bu dunya üstidin ghelibe qildim!

Hezriti Eysaning shagirtlirigha du’a qilishi

¹Hezriti Eysa bu sözlerni qilghandin këyin, közlirini ershke tikip mundaq du’a qildi:

– I Ata, mëning waqit-sa’itim yëtip keldi. Sen Oghlungning ulughluqini ayan qilghin. Buning bilen Oghlungmu ulughluqungni ayan qilsun. ²Chünki, sen uninggha pütkül insaniyettin üstün hoquq ata qilding. Buning bilen, u sen uninggha bergen ademlerning hemmisige menggülük hayat ata qilsun. ³Menggülük hayat bolsa heqiqiy birdinbir Xuda – sëni we sen ewetken Eysa Mesihni tonushtur. ⁴Men sen manga buyrughan hemme ishlarni orundash bilen sëning ulughluqungni yer yüzide ayan qildim. ⁵I Ata, sëning yëninggha qaytqinimda, dunya apiride bolushtin burun biz behrimen bolghan ulughluqtin mëni qayta behrimen qilghaysen.

⁶Sen bu dunyadin manga tallap bergenlerge sëni ayan qildim. Ular sëningki idi. Ularni manga berding, ular sëning sözüngge emel qildi. ⁷Ular sen manga bergen hemme nersilerning sëningdin kelgenlikini emdi bildi. ⁸Chünki, sen manga qilghan sözlerni ulargha yetküzdüm, ularmu qobul qildi. Sendin kelgenlikimni heq dep bilip yetti hemde mëni ewetkenlikinggimu ishendi. ⁹Bulargha du’a qilimen. Bu dunyaning ademlirige emes, belki sen manga bergen ademlerge du’a qilimen. Chünki ular sëningkidur. ¹⁰Mëningki sëningkidur. Sëningki bolsa mëningkidur. Mëning ulughluqum ular arqiliq ayan boldi.

¹¹Men emdi ayrilish aldida turimen. Ularni bu dunyada qaldurup, sëning yëninggha këtiwatimen. I muqeddes Ata, ularning sanga bolghan sadiqliqini saqlighin. Biz ikkimiz bir bolghandek, ularmu bir bolsun. ¹²Men ular bilen bille bolghan waqtimda, ularning sanga bolghan sadiqliqini saqlidim hem qoghdidim. Ularning ichide halaket yoligha mangghan kishidin bashqa birimu yoqalmidi. Muqeddes yazmilardiki manga satqunluq qilidighan kishi toghruluq ëytilghanlarning emelge ashurulushi üchün, mushundaq boldi. ¹³Mana emdi sëning yëninggha këtimen. Ularning qelbide mëning xushalliqim tolup tashsun dep, bu sözlerni dunyadiki waqtimda sözlidim, ¹⁴sözliringni yetküzdüm. Bu dunyaning ademliri ulardin nepretlendi, chünki men bu dunyagha mensup bolmighinimdek, ularmu bu dunyagha mensup emestur. ¹⁵Ularni bu dunyadin ayriwet dep emes, belki Sheytandin saqla, dep tileymen. ¹⁶Men bu dunyagha mensup bolmighinimdek, ularmu bu dunyagha mensup emestur. ¹⁷Ularni heqiqiting arqiliq özüngge atighuzghaysen, chünki sëning sözliring heqtur. ¹⁸Sen mëni dunyagha ewetkiningdek, menmu ularni dunyagha ewettim. ¹⁹Ularmu özlirini heqiqiy atisun dep, özümni sanga ataymen.

²⁰Men ular üchünla emes, yene ularning yetküzidighan sözlirini anglap, manga ëtiqad qilidighanlar üchünmu du’a qilimen. ²¹Ularning hemmisi bir bolsun. I Ata, sen mende, men sende bolghandek, ularmu bizde bolsun. Shu arqiliq, bu dunyaning ademliri mëni sëning ewetkenlikingge ishensun, dep du’a qilimen. ²²Biz ikkimiz bir bolghandek, ularmu bir bolsun dep, sen manga bergen ulughluqni ulargha ata qildim. ²³Men ularda, sen mende; bu ularning ittipaqliqining mukemmellishishi üchündur. Bu dunyaning ademliri shu arqiliq mëni ewetkenlikingni hem mëni söyginingdek manga ëtiqad qilghanlarnimu söyidighanliqingni bilsun.

²⁴I Ata, sen manga bergen kishilerning hemmisining men bilen bir yerde bolushini hem ularning ulughluqumni körüshini arzu qilimen. Bu, dunya apiride bolushtin burun, mëni söygenliking üchün manga bergen ulughluqtur. ²⁵I adil Ata, bu dunyaning ademliri sëni tonumaydu, emma men sëni tonuymen. Shagirtlirimmu mëni sëning ewetkenlikingni bilidu. ²⁶Men sëni ulargha ayan qildim, yene dawamliq ayan qilimen. Buning bilen, manga bolghan mëhir-muhebbiting ularda bolsun, hem menmu ularda bolay.

Hezriti Eysaning tutqun qilinishi

¹Hezriti Eysa bu du’ani qilghandin këyin, shagirtliri bilen bille tashqirigha chiqip, Yërusalëmning sirtidiki Kidron wadisining u qëtigha ötti. U yerde bir baghche bar idi. Hezriti Eysa bilen shagirtliri u baghchige kirdi. ²Uninggha satqunluq qilidighan Yehudamu u yerni biletti, chünki hezriti Eysa shagirtliri bilen pat-pat u yerde jem bolatti. ³Shundaq qilip, Yehuda bir qisim Rim leshkerliri bilen aliy rohaniylar we Perisiyler ewetken ibadetxana qarawullirini bashlap bu yerge keldi. Ularning qollirida panus, mesh’el we qorallar bar idi. ⁴Hezriti Eysa bëshigha këlidighanlarning hemmisini bilip, ularning aldigha chiqip:

– Kimni izdeysiler? – dep soridi.

⁵– Nasirelik Eysani, – dep jawab bërishti ular.

Hezriti Eysa ulargha:

– Mana men shu, – dëdi.

Uninggha satqunluq qilghan Yehudamu ularning qatarida turatti. ⁶Hezriti Eysa: “Mana men shu” dëyishigila, ular arqilirigha yënip yerge yiqilishti. ⁷Hezriti Eysa ulardin yene bir qëtim:

– Kimni izdeysiler? – dep soridi.

– Nasirelik Eysani, – dëyishti ular.

⁸– Silerge ëyttimghu, mana men shu. Eger mënila izdigen bolsanglar, bularni tutmanglar, – dëdi hezriti Eysa.

⁹Buning bilen, özining: “Ata, sen manga bergenlerdin hëchqaysisini yoqatmidim” dëgen sözi emeliyette ispatlandi.

¹⁰Simun Pëtrus yënidiki qilichni qoligha ëlip, bash rohaniyning Malkus isimlik chakirigha urdi. Qilich chakarning ong quliqigha tëgip, uni shilip chüshürüwetti. ¹¹Hezriti Eysa Pëtrusqa:

– Qilichni ghilipinggha sal! Mëni Atam emr qilghan bu azab qedihini ichmeydu demsen? – dëdi.

Hezriti Eysaning Hannanning aldigha ëlip bërilishi

¹²Shuning bilen, leshker topi bilen qomandani hem Yehudiylar ewetken ibadetxana qarawulliri hezriti Eysani tutup baghlashti. ¹³Andin, uni aldi bilen shu yili bash rohaniy bolup turghan Qayapaning qëynatisi Hannanning aldigha ëlip bërishti. ¹⁴Burun Yehudiy aqsaqallirigha: “Pütün xelqning halak bolushidin saqlinish üchün, birla ademning ölüshi ewzel” dëgen kishi del shu Qayapa idi.

Pëtrusning hezriti Eysadin tënishi

¹⁵Simun Pëtrus bilen yene bir shagirt hezriti Eysaning keynidin egiship mangghanidi. U shagirt bash rohaniyning tonushi bolghanliqi üchün, hezriti Eysa bilen bash rohaniyning hoylisigha kirelidi. ¹⁶Simun Pëtrus bolsa tashqirida, derwazining yënida qaldi. Shunga, bash rohaniyning tonushi bolghan shagirt tashqirigha chiqip, derwaziwen qiz bilen sözliship, Pëtrusni ichkirige bashlap kirdi. ¹⁷Derwaziwen qiz Pëtrustin:

– Sizmu Eysaning shagirtliridin emesmu? – dep soridi.

– Yaq, men emes, – dëdi Pëtrus.

¹⁸Hawa soghuq bolghanliqi üchün, bash rohaniyning chakarliri we ibadetxana qarawulliri yaghach kömürdin yëqilghan gülxanning chöriside issinip turushatti. Pëtrusmu ularning yënida turup otqa qaqlandi.

Bash rohaniyning hezriti Eysani soraq qilishi

¹⁹Bash rohaniy hezriti Eysadin shagirtlirini we uning telim bërishi bilen munasiwetlik so’allarni soridi. ²⁰Hezriti Eysa uninggha mundaq jawab berdi:

– Men sözlirimni hemme ademlerge ashkara sözlidim, Yehudiylar yighilidighan yerlik ibadetxanilarda we merkiziy ibadetxanida da’im telim berdim. Hëchqandaq mexpiy söz qilmidim. ²¹Bularni nëmishqa mendin soraysiz? Sözlirimni anglighanlardin sorang, ular nëme dëgenlikimni bilidu.

²²Hezriti Eysa bu sözlerni qilghanda, yënida turghan ibadetxana qarawulliridin biri uni bir kachat urup:

– Bash rohaniygha mushundaq jawab qayturamsen? – dëdi.

²³– Eger xata gep qilghan bolsam, buni köpchilikning aldida körset. Emma, ëytqanlirim toghra tursa, mëni nëme üchün urisen? – dëdi hezriti Eysa uninggha.

²⁴Buning bilen, Hannan uni baghlaqliq pëti bash rohaniy Qayapagha yollidi.

Pëtrusning hezriti Eysadin qayta-qayta tënishi

²⁵Simun Pëtrus otning aldida issinip turuwatqanda, bashqilar:

– Senmu Eysaning shagirtliridin emesmu? – dëyishti.

– Yaq, men emes, – dep tandi Pëtrus.

²⁶U yerde bash rohaniyning chakarliridin biri, yeni Pëtrus quliqini chëpip tashlighan ademning tughqinimu bar idi. U Pëtrusqa:

– Baghchide sëni Eysa bilen bille kördümghu! – dëdi.

²⁷Pëtrus yene tandi. Del shu chaghda, xoraz chillidi.

Hezriti Eysaning waliy Pilatus aldida soraq qilinishi

²⁸Tang yorughanda, hezriti Eysa Qayapaning yënidin Rimliq waliy Pilatusning ordisigha ëlip këlindi. Uni ëlip kelgen Yehudiy aqsaqalliri bolsa özimizning ëtiqadini bulghiwalmayli dep, ordigha kirmey, sirtta saqlap turatti. Bolmisa Ötüp Këtish hëytining dastixinigha jem bolalmaytti.

²⁹Shunga, waliy Pilatus tashqirigha chiqip, ularning aldigha këlip:

– Bu ademning üstidin nëme ish toghruluq erz qilisiler? – dep soridi.

³⁰Ular:

– Bu adem yaman ish qilmighan bolsa, uni sizge tapshurmighan bolattuq, – dep jawab bërishti.

³¹– Uni özünglar ëlip këtip, öz qanununglar boyiche soranglar, – dëdi waliy Pilatus ulargha.

Ular:

– Bizning ölüm jazasi bërish hoquqimiz yoq tursa, – dëyishti.

³²Hezriti Eysaning özining qandaq ölidighanliqi toghrisidiki aldin ëytqinining emelge ashurulushi üchün, bu ishlar yüz berdi.

³³Waliy Pilatus yene ordisigha kirip, hezriti Eysani chaqirtip, uningdin:

– Sen Yehudiylarning padishahimu? – dep soridi.

³⁴Hezriti Eysa uninggha:

– Bu so’alni özingiz qoyuwatamsiz yaki bashqilar men toghruluq sizge shundaq ëytqanmu? – dëdi.

³⁵– Men ya Yehudiy bolmisam mundaq so’allarni soraydighan! Sëni manga tapshurghanlar öz xelqing we aliy rohaniylarghu! Nëme jinayet ötküzgeniding? – dëdi waliy Pilatus.

³⁶– Mëning padishahliqim bu dunyagha mensup emes. Eger mensup bolsidi, shagirtlirim mëning Yehudiylargha tapshurulmasliqim üchün jeng qilghan bolatti. Halbuki, mëning padishahliqim bu dunyadiki padishahliqqa oxshimaydu, – dëdi hezriti Eysa.

³⁷– Dëmek sen bir padishah, shundaqmu? – dëdi waliy Pilatus.

– Ëytqiningizdek, men padishah, men heqiqetke guwahliq bërish üchün dunyagha keldim, heqiqette turidighan kishiler mëning sözlirimni anglaydu, – dëdi hezriti Eysa.

³⁸Waliy Pilatus uningdin:

– “Heqiqet” dëgen nëme? – dep soridi.

Waliy Pilatus bundaq dep sorighandin këyin, yene tashqirigha chiqip Yehudiylargha:

– Men uningdin hëchqandaq jinayet tapalmidim. ³⁹Lëkin, silerning her yili Ötüp Këtish hëytida Yehudiy mehbuslardin birni qoyup bërishni telep qilish aditinglar bar. Shunga, eger xalisanglar, bu “Yehudiylarning padishahi”ni qoyup bërey? – dëdi.

⁴⁰Ular yene:

– Bu ademni emes, Barabbasni qoyup bëring! – dep chuqan sëlishti. (Barabbas bir qaraqchi idi.)

Hezriti Eysaning ölümge höküm qilinishi

¹Buning bilen, waliy Pilatus hezriti Eysani qamchilatti. ²Leshkerler tiken shaxlirini örüp, bir taj yasap, hezriti Eysaning bëshigha kiydürüshti. Andin, uninggha shahane sösün renglik ton kiydürüshti. ³Ular yene uning aldigha këliship:

– Yashisun Yehudiylarning “padishahi”! – dep mesxire qiliship, uni kachatlashti.

⁴Waliy Pilatus yene ordisidin chiqip, xalayiqqa:

– Diqqet! Uningdin hëchqandaq jinayet tapalmighanliqimni bilishinglar üchün, uni silerning aldinglargha ëlip chiqimen, – dëdi.

⁵Buning bilen, hezriti Eysa bëshidiki tikenlik taj we uchisidiki sösün renglik ton bilen tashqirigha ëlip chiqildi. Waliy Pilatus ulargha:

– Mana, u adem! – dëdi.

⁶Aliy rohaniylar we ibadetxana qarawulliri hezriti Eysani körüp:

– Uni krëstke mixliting, krëstke mixliting! – dep warqirashti.

– Uni özünglar mixlanglar! Men uningdin hëchqandaq jinayet tapalmidim! – dëdi Pilatus.

⁷Yehudiylar mundaq dëyishti:

– Bizde shundaq bir qanun bar. Shu qanungha asasen, u özini Xudaning Oghli dep atighanliqi üchün, öltürülüshke tëgishlik.

⁸Waliy Pilatus bu sözni anglap tëximu qorqup, ⁹yene ordisigha kirip, hezriti Eysadin:

– Sen zadi qeyerdin kelgen? – dep soridi.

Hezriti Eysa jawab bermidi.

¹⁰– Sen manga gep qilmamsen? Sëni qoyup bërishke hoququm bolghinidek, krëstke mixlashqimu hoququm barliqini bilmemsen? – dëdi waliy Pilatus.

¹¹– Sizge ershtin bërilmigen bolsa, manga nisbeten hëchqandaq hoquqingiz bolmighan bolatti. Shuning üchün, mëni sizge tapshurup bergen ademning gunahi tëximu ëghirdur, – dëdi hezriti Eysa.

¹²Shuning bilen, Pilatus hezriti Eysani qoyuwetmekchi boldi, lëkin Yehudiylar:

– Bu ademni qoyuwetsingiz, Rim impëratorining dosti bolmighan bolisiz! Kim özini padishah dëse, u kishi impëratorgha qarshi chiqqan bolidu! – dep chuqan sëlishti.

¹³Waliy Pilatus bu sözlerni anglap, hezriti Eysani tashqirigha chiqardi we “tash yatquzulghan hoyla” (Aramiy tilida “Ghabbata”) dëgen yerdiki höküm chiqirish ornida olturdi.

¹⁴U küni Ötüp Këtish hëytining harpisi bolup, sa’et on ikkige az qalghanidi. Waliy Pilatus Yehudiylargha:

– Mana bu silerning padishahinglar! – dëdi.

¹⁵– Yoqiting, yoqiting, uni krëstke mixliting! – dep warqirashti Yehudiylar.

– Mëni padishahinglarni krëstke mixlatsun demsiler? – dëdi waliy Pilatus.

Aliy rohaniylar:

– Rim Impëratoridin bashqa padishahimiz yoq! – dep towlashti.

¹⁶Buning bilen, hezriti Eysa waliy Pilatusning buyruqi bilen krëstke mixlinishqa tapshuruldi.

Hezriti Eysaning krëstke mixlinishi

¹⁷Leshkerler hezriti Eysani ëlip mangdi. U öz krëstini dümbisige artip, “Bash Söngek” (Aramiy tilida “Golgota”) dëgen yerge bardi. ¹⁸Ular uni shu yerde krëstke mixlap, krëstni tiklidi. Hezriti Eysaning ikki teripide yene ikki jinayetchi bar bolup, ularmu uning bilen teng mixlandi. Hezriti Eysaning krësti ikki jinayetchining otturisigha tiklengenidi.

¹⁹Waliy Pilatus taxtigha “Nasirelik Eysa – Yehudiylarning padishahi” dep yëzip, krëstke asturup qoydi. ²⁰Taxtidiki sözler Ibraniyche, Latinche we Grëkche üch xil yëziqta yëzilghanliqi hemde hezriti Eysa mixlanghan yer sheherge yëqin bolghanliqi üchün, nurghun Yehudiylar taxtidiki sözlerni oqughanidi. ²¹Shunga, Yehudiylarning aliy rohaniyliri waliy Pilatusqa:

– “Yehudiylarning padishahi” dep yazmang. Özini “men Yehudiylarning padishahi dëgen” dep yëzing, – dëyishti.

²²Biraq, waliy Pilatus ulargha:

– Yazidighinimni yazdim! – dëdi.

²³Leshkerler hezriti Eysani krëstke mixlighandin këyin, uning kiyimlirini ëlip, tötke bölüp, herbiri bir ülüshtin ëlishti. Tonining ichidiki uzun köngleknimu ëlishti. Bu könglek tikilmigen bolup, üstidin astigha bir yürüsh toqulghanidi. ²⁴Shuning bilen, leshkerler bir-birige:

– Buni yirtmay, chek tartishayli, kimge chiqsa shu alsun, – dëyishti.

Buning bilen, muqeddes yazmilardiki munu sözler emelge ashuruldi.

“Tonumni bölüshti ular,

könglikim üchün tartishti chekler.”

Derweqe, leshkerler shundaq qilishti.

²⁵Hezriti Eysaning krëstining yënida anisi, anisining singlisi, Klopaning ayali Meryem we Mejdellik Meryemler turatti. ²⁶Hezriti Eysa anisi bilen özi yaxshi köridighan shagirtining birge turghanliqini körüp, anisigha:

– Ana, bu sizning oghlingiz bolsun, – dëdi.

²⁷Këyin, shagirtigha:

– Bu sëning anang bolsun, – dëdi.

Shu waqittin ëtibaren, hezriti Eysaning u shagirti Meryemni özining öyide turghuzdi.

Hezriti Eysaning ölümi

²⁸Hezriti Eysa hemme ishlirining tamamlanghanliqini bildi. Andin:

– Ussidim! – dëdi.

Buning bilen muqeddes yazmilarda yëzilghan sözler emelge ashuruldi.

²⁹U yerde erzan üzüm sharabi bilen toldurulghan bir küp bar idi. Ular üzüm sharabigha chilanghan bir parche bulutni lëpekgül gholigha baghlap, hezriti Eysaning aghzigha uzatti. ³⁰Hezriti Eysa üzüm sharabini tëtighandin këyin:

– Tamam boldi! – dëdi-de, bëshini töwen chüshürüp, jan berdi.

Hezriti Eysaning biqinigha neyze sanjilishi

³¹U küni Ötüp Këtish hëytining harpisi idi. Bu hëyt dem ëlish künige toghra kelgenidi. Yehudiylar krëstke mixlanghanlarning jesitini dem ëlish künide krëstte qaldurushni toghra tapmaytti. Shunga, Yehudiy aqsaqalliri jesetlerni krësttin ëliwëtish meqsitide, waliy Pilatustin mixlanghanlarning tëzrek ölüshi üchün ularning putlirini chëqiwëtishni telep qildi.

³²Shuning bilen, leshkerler bërip hezriti Eysa bilen bille krëstke mixlanghan hëliqi ikki ademning putlirini chëqiwetti. ³³Lëkin, hezriti Eysagha kelgende, uning alliqachan ölgenlikini kördi, shuning bilen uning putini chaqmidi. ³⁴Biraq, leshkerlerdin biri uning biqinigha neyzisini sanjiwidi, shu’an qan we su ëqip chiqti.

³⁵Silerni ishensun dep, buni körgüchi guwahliq berdi. Uning guwahliqi heqtur. Körgüchi özining ëytqanlirining heq ikenlikini bilidu. ^36-37Bu ishlarning hemmisi muqeddes yazmilarda: “Uning bir tal söngikimu sunmaydu” we “ular özliri neyze sanjighan ademge qariship qalidu” dep aldin ëytilghanlarni emelge ashurdi.

Hezriti Eysaning depne qilinishi

³⁸Bu ishlar yüz bergendin këyin, Aramatiyaliq Yüsüp hezriti Eysani depne qilish üchün, waliy Pilatustin uning jesitini ëlip këtishni telep qildi. (Yüsüp hezriti Eysaning egeshküchisi idi. Lëkin, Yehudiy aqsaqalliridin qorqqinidin buni mexpiy tutatti.) Waliy Pilatus ruxset bergendin këyin, Yüsüp bërip hezriti Eysaning jesitini krësttin chüshürüp ëlip ketti. ³⁹Burun bir këchisi hezriti Eysaning yënigha kelgen Nikodimmu jesetke chachidighan sebre arilash murmekki dëgen dora-dermandin ottuz nechche kilo ëlip, Yüsüp bilen bille keldi. ⁴⁰Ikkiylen hezriti Eysaning jesitini Yehudiylarning depne qilish aditi boyiche dora-dermanlarni chëchip, kendir rext bilen orap këpenlidi. ⁴¹Hezriti Eysa krëstke mixlanghan yerde bir bagh bolup, baghning ichide tëxi hëchkim qoyulmighan yëngi bir öngkür yerlik bar idi. ⁴²Bu kün hëytning harpisi hem bu yerlik yëqin jayda bolghanliqi sewebidin, ular hezriti Eysani shu yerge depne qildi.

Hezriti Eysaning tirilishi

¹Yekshenbe küni tang tëxi yorumighanda, Mejdellik Meryem hezriti Eysaning yerlikige bardi we öngkürning aghzidiki tashning ëliwëtilgenlikini kördi. ²U yügürgen pëti Simun Pëtrus we hezriti Eysa yaxshi köridighan hëliqi shagirtning yënigha këlip, ulargha:

– Rebbimizni yerlikidin ëliwëtiptu, qeyerge qoyghanliqini bilmiduq! – dëdi.

³Pëtrus bilen hëliqi shagirt tashqirigha chiqip, yerlikke qarap yol aldi. ⁴Ikkiylen bille yügürüshüp mangdi, lëkin hëliqi shagirt Pëtrustin tëz yügürüp, yerlikke birinchi bolup yëtip bardi. ⁵U ëngiship ichige qarap, kendir këpenning u yerde yëyiqliq turghanliqini kördi, lëkin ichkirige kirmidi. ⁶Keynidin Simun Pëtrus yëtip këlip yerlikke kirdi we u yerde yëyiqliq turghan këpenni kördi. ⁷Hezriti Eysaning bëshigha chigilgen yaghliqnimu kördi. Yaghliq këpen bilen bir yerde emes, belki ayrim yerde yögeklik turatti.

⁸Andin, yerlikke awwal kelgen shagirtmu yerlikning ichige kirip, ehwalni körüp, hezriti Eysaning tirilgenlikige ishendi. ⁹Shundaq bolsimu, ular hezriti Eysaning ölüp qayta tirilishi kërekliki heqqide muqeddes yazmilarda yëzilghan sözlerni tëxiche chüshenmigenidi. ¹⁰Shuningdin këyin, ikkiylen özliri turuwatqan jaygha qaytishti.

Hezriti Eysaning Mejdellik Meryemge körünüshi

¹¹Meryem bolsa yerlikning sirtida turup yighlawatatti. U yighlap turup yerlikning ichige ëngiship qariwidi, ¹²aq kiyim kiygen ikki perishtini kördi. Ularning biri hezriti Eysaning jesiti qoyulghan yerning bash teripide, yene biri ayagh teripide olturatti.

¹³Ular Meryemdin:

– Xanim, nëmishqa yighlaysiz? – dep soridi.

– Rebbimni ëlip këtiptu, uni nege qoyghanliqini bilelmeywatimen, – dëdi Meryem.

¹⁴U shu gepni qilipla keynige qariwidi, birining u yerde turghinini kördi. U del hezriti Eysa idi. Lëkin, u hezriti Eysa ikenlikini bilelmidi.

¹⁵– Xanim, nëmishqa yighlaysiz, kimni izdeysiz? – dep soridi hezriti Eysa.

Meryem uni baghwen dep oylap:

– Teqsir, eger uni siz yötkiwetken bolsingiz, qeyerge qoyghanliqingizni ëytip bergeysiz. Men uni ëlip kelsem, – dëdi.

¹⁶– Meryem! – dëdi hezriti Eysa uninggha.

Meryem burulupla, Ibraniy tilida:

– Rabboni! – dëdi. (Bu söz “ustaz” dëgen menide.)

¹⁷– Manga ësilmang! Chünki, men tëxi atamning yënigha qaytip chiqmidim. Bërip qërindashlirimgha ëyting: “Silerningmu Atanglar bolghan Atamning, yeni Xudayinglar bolghan Xudayimning yënigha qaytip chiqimen!” – dëdi hezriti Eysa.

¹⁸Shuning bilen, Mejdellik Meryem shagirtlarning yënigha bërip, ulargha:

– Rebbimizni kördüm! – dëdi. Andin, hezriti Eysaning özige ëytqanlirini ulargha sözlep berdi.

Hezriti Eysaning shagirtlirigha körünüshi

¹⁹Shu yekshenbe küni kechte, shagirtlar jem bolghan yëride Yehudiylardin qorqqanliqidin öyning ishiklirini taqiwetkenidi. Shu peytte, hezriti Eysa ularning arisida peyda bolup, öre turghan halda ulargha:

– Aman bolunglar! – dëdi ²⁰we arqidinla qolliri we biqinini ulargha körsetti. Shagirtlar Rebbini körginidin qin-qinigha patmay xushal bolushup ketti. ²¹Hezriti Eysa ulargha yene:

– Aman bolunglar! Atam mëni ewetkinidek, menmu silerni ewetimen, – dëdi.

²²Bu sözlerni qilip bolghandin këyin, ulargha bir püwlep:

– Xudaning Muqeddes Rohigha muyesser bolunglar. ²³Kimning gunahlirini kechürsenglar, uning gunahliri kechürüm qilinidu! Kimning gunahlirini kechürüm qilmisanglar, uning gunahliri kechürüm qilinmaydu!^* – dëdi.

Hezriti Eysaning Tomasqa körünüshi

²⁴On ikki shagirttin biri, yeni “Qoshkëzek” dep atilidighan Tomas hezriti Eysa kelgende ularning yënida emes idi. ²⁵Këyin, ular uninggha:

– Biz Rebbimizni körduq! – dëyishti. Lëkin Tomas:

– Uning qollirida mixning izini körmigüche, mixlarning izigha öz barmiqimni we biqinigha öz qolumni tegküzüp baqmighuche, hergiz ishenmeymen, – dëdi.

²⁶Bir heptidin këyin, shagirtlar yene shu öyde jem bolghan bolup, Tomasmu ular bilen bille idi. Ishikler taqaqliq bolsimu, hezriti Eysa kirip ularning arisida turup:

– Aman bolunglar! – dëdi. ²⁷Andin, Tomasqa:

– Barmiqingni bu yerge tegküzüp, qollirimgha qara. Qolungni uzitip, biqinimgha tegküzüp baq. Guman qilmay, manga ishen! – dëdi.

²⁸– Sen mëning Rebbim hem Xudayimsen! – dëdi Tomas uninggha jawaben.

²⁹Hezriti Eysa uninggha:

– Mëni körgenliking üchün ishendingmu? Körmey turup ishengenler neqeder bextlik-he! – dëdi.

Bu kitabtin meqset

³⁰Hezriti Eysa shagirtlirining aldida, bu kitabta yëzilmighan bashqa nurghun möjizilernimu körsetti. ³¹Bu xatiriler silerni hezriti Eysaning Qutquzghuchi – Mesih, shundaqla Xudaning Oghli ikenlikige ishensun hem bu arqiliq uninggha baghlinip hayatliqqa ërishsun, dep yëzildi.

Hezriti Eysaning yette shagirtigha körünüshi

¹Bu ishlardin këyin, hezriti Eysa Tibëriye kölining boyida shagirtlirigha yene bir qëtim köründi. Bu qëtimqi körünüshning jeryani mundaq boldi: ²Simun Pëtrus, “Qoshkëzek” dep atilidighan Tomas, Jeliliyidiki Kanaliq Natanyel, Zebediyning oghulliri we bashqa ikki shagirt bille idi. ³Simun Pëtrus:

– Men bëliq tutqili barimen, – dëdi.

Köpchilik:

– Bizmu sen bilen bille barimiz, – dëyishti.

Ular tashqirigha chiqip, këmige olturdi, lëkin këchiche hëch nerse tutalmidi. ⁴Tang atqanda, hezriti Eysa su boyida turatti, biraq shagirtlar uning hezriti Eysa ikenlikini bilmidi. ⁵Hezriti Eysa:

– Balilar, silerde bëliq yoqmu? – dep soridi.

– Yoq, – dep jawab berdi ular.

⁶– Torni këmining ong teripige tashlanglar, andin tutalaysiler, – dëdi hezriti Eysa.

Ular torni shu yaqqa tashlap, shundaq köp bëliq tuttiki, hetta torni tartip chiqiralmay qaldi. ⁷Hezriti Eysaning yaxshi körgen shagirti Pëtrusqa:

– Bu Rebbimizghu! – dëdi.

Simun Pëtrus uning hezriti Eysa ikenlikini anglap, sëliwetken chapinini kiyip, sugha sekridi. ⁸Qalghanlar qirghaqtin anche yiraq emes, texminen yüz mëtirche yiraqliqta bolup, bëliq bilen tolghan torni këme bilen tartip qirghaqqa keldi. ⁹Ular qirghaqqa chiqqanda, yaghach kömürdin yëqilghan, üstide bëliq bar gülxanni we nanni kördi. ¹⁰Hezriti Eysa:

– Emdi tutqan bëliqinglardin ekëlinglar, – dëdi.

¹¹Simun Pëtrus këmige chiqip, torni qirghaqqa tartip chiqardi. Tor chong bëliqlar bilen tolghan bolup, jemiy bir yüz ellik üch bëliq bar idi. Bëliq shunche köp bolsimu, tor yirtilmighanidi. ¹²Hezriti Eysa:

– Këlinglar, tamaq yenglar, – dëdi. Shagirtlarning ichide birersimu uningdin:

– Siz kim bolisiz? – dep sorashqa pëtinalmidi. Chünki, ular uning özlirining Rebbi ikenlikini bildi. ¹³Hezriti Eysa nan bilen bëliqni ekëlip ulargha berdi. ¹⁴Mana bu hezriti Eysaning ölgendin këyin tirilip, shagirtlirigha üchinchi qëtimqi körünüshi idi.

Hezriti Eysaning Pëtrus bilen sözlishishi

¹⁵Tamaqtin këyin, hezriti Eysa Simun Pëtrustin:

– Yuhanna oghli Simun, sen mëni bulardinmu chongqur söyemsen? – dep soridi.

– Shundaq Rebbim, mëning sizni söyidighanliqimni siz bilisiz! – dëdi Pëtrus.

Hezriti Eysa uninggha:

– Undaqta, qozilirimni otlat! – dëdi.

¹⁶Ikkinchi qëtim yene uningdin:

– Yuhanna oghli Simun, mëni söyemsen? – dep soridi.

Pëtrus yene:

– Shundaq, Rebbim, mëning sizni söyidighanliqimni bilisiz, – dëdi.

Hezriti Eysa uninggha:

– Undaqta, qoylirimni baq, – dëdi.

¹⁷Üchinchi qëtim yene:

– Yuhanna oghli Simun, mëni söyemsen? – dep soridi.

Pëtrus hezriti Eysaning bu so’alni üch qëtim sorighanliqigha köngli bir qisma bolup:

– Rebbim, siz hemmini bilisiz, sizni söyidighanliqimnimu bilisiz, – dëdi.

Hezriti Eysa uninggha:

– Undaqta, qoylirimni otlat. ¹⁸Bilip qoyghinki, yash waqtingda öz belbëghingni özüng baghlap, xalighan yëringge këtetting, lëkin yashanghanda, qolliringni uzitip bërisen. Bashqilar sëni baghlap, sen xalimaydighan yerge ëlip këtidu, – dëdi.

¹⁹Hezriti Eysa bu sözni Pëtrusning qandaq ölüsh arqiliq Xudagha shan-sherep keltüridighanliqini bildürüsh üchün ëytti. Andin, uninggha yene:

– Manga egishiwer, – dëdi.

²⁰Pëtrus keynige burulup, hezriti Eysaning yaxshi köridighan shagirtining egiship këliwatqanliqini kördi. (Bu, hezriti Eysaning axirqi kechlik tamiqida uninggha yëqin olturup: “I Rebbim, sizni tutup bermekchi bolghan kimdu?” dep sorighan shagirt idi.) ²¹Pëtrus uni körüp, hezriti Eysadin:

– I Rebbim, bu adem kelgüside qandaq bolar? – dep soridi.

²²– Eger men qayta kelgüche uning hayat bolushini xalisam, buning sen bilen nëme munasiwiti bar?! Manga egishiwer, – dëdi hezriti Eysa uninggha.

²³Buning bilen, qërindashlar arisida hëliqi shagirtning ölmeydighanliqigha da’ir gep tarqaldi. Lëkin, hezriti Eysa Pëtrusqa: “U ölmeydu” dëmigenidi. Peqet: “Eger men qayta kelgüche uning hayat bolushini xalisam, buning sen bilen nëme munasiwiti bar?” dëgenidi.

Xatime

²⁴Bu ishlargha guwahliq bergüchi hemde bu ishlarni xatiriligüchi ene shu shagirttur. Bizmu bilimizki, uning guwahliqi heqtur.

²⁵Hezriti Eysa bulardin bashqa nurghun ishlarnimu qilghanidi. Eger ularning hemmisi ayrim-ayrim yëzilghan bolsa, mëningche kitablar pütün dunyagha sighmaytti!

1:1 Kalam – “söz” dëgen menide bolup, hezriti Eysaning bir namidur.

1:17 Mesih – peyghemberler aldin ëytqan, Xuda teripidin tallanghan, haman bir küni këlip menggü hökümranliq qilidighan padishahni körsitidu.

1:24-25 Perisiyler – Yehudiy dinigha tewe bolghan, Tewrat tüzümlirige qattiq ri’aye qilidighan mezheptiki kishiler.

1:24-25 Bu yerde tilgha ëlinghan chömüldürüsh kishilerning öz gunahlirigha towa qilip, Qutquzghuchi – Mesihning këlishige teyyarliq körüshidin ibaret murasimni körsitidu.

1:34 Xudaning Oghli – bu nam hergizmu Xuda bilen hezriti Eysa otturisidiki jismaniy jehettiki ata-baliliq munasiwetni emes, belki rohiy jehettiki munasiwetni bildüridu.

1:51 Muqeddes yazmilarda “Insan’oghli”din ibaret ewetilgüchining Xudaning küch-qudriti we shan-sheripi bilen ershtin chüshüp, pütkül insanlarni menggü bashquridighanliqi aldin ëytilghan. Hezriti Eysa bu namni özi heqqide ishletken.

2:11 Möjize – Grëkchide “möjizilik belge” dëgen menide bolup, hezriti Eysa möjize arqiliq özining heqiqiy kimlikini ashkarilimaqchi bolghan.

2:13 Ötüp Këtish hëyti – Bu, Yehudiylarning Musa peyghemberning yëteklishi arqiliq özlirining Misirdiki qulluq hayatidin qutulghan künini xatirilesh hëyti bolup, eyni waqitta Yehudiy erlerning hemmisi Yërusalëmgha bërip, merkiziy ibadetxanida qurbanliq qilip, bu hëytni ötküzüshi kërek idi.

2:14 Merkiziy ibadetxana – Eyni chaghda, Yehudiylarning nurghun ibadetxaniliri bolup, bu Yehudiylarning eng köp yighilip ibadet qilidighan jayi idi. Xudaning emri boyiche, peqet Yërusalëmdiki merkiziy ibadetxanidila qurbanliq qilish toghra bolatti.

5:9 Dem ëlish küni – bu, Yehudiylarning ibadet qilidighan muqeddes künini körsitidu. U küni ishlesh qet’iy men’i qilinghan.

7:37 Hezriti Eysa bu sözlerni hëytning axirqi küni, yeni del Xudaning Isra’il xelqi chöldiki waqtida Musa peyghember arqiliq ularni su bilen teminligen möjizisining eslitilidighan küni dëgen.

8:24 “Menggü bar bolghuchi” – bu, Xudaning Musa peyghemberge ashkarilighan nami bolup (“Misirdin Chiqish” 3-bab 14-ayet), hezriti Eysamu bu namni özige qollanghan.

8:48 “Menggü bar bolghuchi” – bu, Xudaning Musa peyghemberge ashkarilighan nami bolup (“Misirdin Chiqish” 3-bab 14-ayet), hezriti Eysamu bu namni özige qollanghan.

10:8 Bu yerde közde tutulghini Perisiyler we Yehudiy aqsaqalliri bolup, Tewratta tilgha ëlinghan peyghemberler közde tutulmighan.

11:33 Bu yerde hezriti Eysa özi yaxshi köridighan kishilerge Sheytanning gunah we ölüm ëlip kelgenlikidin uninggha ghezeplengen bolushi yaki etrapidikilerning tutqan haziliridin ularning Xudaning ademlerni ölümdin tirildüreleydighanliqigha ishenmigenlikige ghezeplengen bolushi mumkin.

20:23 Bu, elchilerning kishilerning gunahini kechürüm qilish hoquqi bar, dëgenlik emes. Peqet Xudala gunahni kechürüm qilalaydu. Bu yerde elchilerge hezriti Eysagha ëtiqad qilghanlarning gunahining kechürüm qilinghanliqini jakarlash imtiyazi bërilgenliki sherhlengen.