(Ⱪisⱪiqə qüxəndürüx)
«Muⱪəddəs Kitab»ning «Əzra» ⱪismida Yəⱨudiylarning miladiyədin ilgiri 539-yili sürgündin Yerusalemƣa ⱪaytip kəlgəndin keyinki yüz yil iqidiki wəⱪələr bayan ⱪilinidu. Miladiyədin ilgiri 1010-yili Dawut padixaⱨ Isra’iliyəning ikkinqi padixaⱨi bolup təhtkə olturdi. Miladiyədin ilgiri 930-yili Dawut padixaⱨning oƣli Sulayman padixaⱨ dunyadin ɵtkəndin keyin, Isra’iliyə ikki padixaⱨliⱪⱪa bɵlünüp kətti. Biri ximaliy padixaⱨliⱪ bolup Isra’iliyə dəp ataldi, yənə biri jənubiy padixaⱨliⱪ bolup, Yəⱨudiyə dəp ataldi. Yerusalem bolsa jənubiy padixaⱨliⱪⱪa jaylaxⱪanidi.
Bu ikki padixaⱨliⱪ Hudadin yüz ɵrüp, butpərəslik yoliƣa kirip kətkənidi. Ular Huda əwətkən pəyƣəmbərlərning agaⱨlanduruxliriƣa ⱪulaⱪ salmidi. Ahirida ximaliy padixaⱨliⱪ miladiyədin ilgiri 722-yili Assur imperiyisi təripidin yimirilip, həlⱪi Assurƣa sürgün ⱪilindi. Jənubiy padixaⱨliⱪ miladiyədin ilgiri 586-yili Babil imperiyisi təripidin yimirilip, həlⱪi Babil (ⱨazirⱪi Iraⱪ)ƣa sürgün ⱪilindi. Huda Yərəmiya pəyƣəmbər arⱪiliⱪ ɵz həlⱪining bir küni Isra’iliyəgə ⱪaytip kelidiƣanliⱪiƣa wədə ⱪilƣanidi. Miladiyədin ilgiri 539-yili Persiyə padixaⱨi Korəx Babil imperiyisini boysundurdi. Uning zemini Isra’iliyəning sabiⱪ ikki padixaⱨliⱪini ɵz iqigə aldi.
Persiyə padixaⱨi Korəx zamanisida sürgünlərning ɵz yurtiƣa ⱪaytixiƣa pərman qüxürüldi. Miladiyədin ilgiri 538-yili Isra’illar Yəⱨudiyəgə ⱪaytip kəldi. Miladiyədin ilgiri 537-yili ibadəthana ⱪurbanliⱪ supisi bina ⱪilindi. Miladiyədin ilgiri 536-yili ibadəthanini ⱪaytidin ⱪurux baxlandi. Bu Yəⱨudiyədiki baxⱪa həlⱪlər təripidin tosⱪunluⱪⱪa uqridi. Xu wəjidin altə yil dawamlaxⱪan ibadəthana ⱪuruluxi tohtap ⱪaldi. Biraⱪ on yildin keyin Dari’os padixaⱨ ⱨakimiyət tutⱪanda, ⱪurulux yənə dawam ətti. Miladiyədin ilgiri 516-yili ibadəthana ⱪurup qiⱪildi.
58 yildin keyin Əzra Yerusalemƣa ⱪaytip kelip, nurƣun Yəⱨudiylarning yərlik həlⱪlərdin hotun elip Hudaning əmrigə ita’ət ⱪilmiƣanliⱪidin həwər tapti. Bundaⱪ ix Isra’illarning ikki padixaⱨliⱪini butpərəslikkə baxlap, nətijidə elini wəyran ⱪilip, həlⱪini sürgüngə tutup bərgən gunaⱨlardin biri idi. Əzra roⱨaniy Hudaning ƣəzipining ⱪayta kelixidin ⱪorⱪup, bu məsilini bir tərəp ⱪilixⱪa urundi.
Kitabhan 4-babtiki məzmunning yilnamə tərtipi boyiqə bolmiƣanliⱪini ⱨes ⱪilidu. 4-babning 1-ayitidin 5-ayitigiqə bolƣan məzmunda yərlik həlⱪlər ibadəthanining ⱪuruluxiƣa tosⱪunliⱪ ⱪilidu. 4-babning 6-ayitidin 23-ayitigiqə bolƣan məzmunda bolsa, yərlik həlⱪlər Yerusalem sepil ⱪuruluxiƣa tosⱪunliⱪ ⱪilidu. Bu wəⱪələr təhminən yüz yildin keyin yüz beridu. 4-bab 24-ayəttə ibadəthana ⱪuruluxi toƣrisidiki wəⱪəlik ⱪaytidin bayan ⱪilinidu.
Əzra ⱪismida Huda padixaⱨlarning ⱪəlbini yumxitip, Isra’illarƣa yardəm ⱪildurƣan. Xuning bilən birgə Huda ularning ibadəthanini ⱪuruwatⱪan məzgilidə ⱪiyinqiliⱪlarning yüz berixigə yol ⱪoyƣan. Buningdin kixilər rəⱪibi təⱨdit seliwatⱪan məzgildimu Hudaƣa ita’ət ⱪilixni wə etiⱪadta mustəⱨkəm turuxni ɵginiwalalaydu. Ibadəthanini ⱪaytidin ⱪurux bolsa Isra’il həlⱪining yengibaxtin bax kɵtürüp qiⱪixidur.
Tezis:
1. Sürgünlərning birinqi türkümlük yurtiƣa ⱪaytixi (1-, 2-bablar)
2. Ibadəthanining yengibaxtin bina ⱪilinixi (3-babtin 6-babⱪiqə)
3. Əzraning sürgünlərning ikkinqi türkümlük yurtiƣa ⱪaytixiƣa yitəkqilik ⱪilixi (7-, 8-bablar)
4. Isra’illarning yərlik həlⱪ bilən nikaⱨlinix məsilisi (9-, 10-bablar)